Sa buong kasaysayan ng Talaang Ginto, ngayon lámang iniatas na kailangang may tugma’t súkat ang mga lahok na tula. Na kung tutuusin ay isang paghihigpit laban sa mga makatang higit na mahilig tumula sa malayang taludturan. Gayunman, layunin ang Komisyon sa Wikang Filipino, ang tagapangasiwa ng timpalak at pagdiriwang, na ipagunita ang ating tradisyonal na pagtula, na palagay ko’y isang magandang adhikang konserbatibo sa panahon ngayong marami sa mga makata ang ni hindi marunong gumamit ng wastong tugma’t súkat at nakahahambal ang mga kamaliang ikinakalat sa pagtuturo ng tugma’t súkat sa mga teksbuk

Sa kabilâng dako, ang paksa ng pagdiriwang ay lagi nang konserbatibo dahil may adhikang iugnay sa diwa ni Balagtas. Maganda ang diin ngayon sa karunungan at katarungang madudukal sa pagtula ng Sisne ng Panginay. Gayunman, lumagpas ito ngayon sa taunang layuning konserbatibo dahil sa tahasang pagpupugay sa “Matatag na Republika”—isang gawaing reaksiyonaryo at higit na nagsisiwalat sa mentalidad sipsip ng tagapangasiwang ahensiya o ng kasalukuyang pamunuan nitó. Nakatakda itong mabigo sa ipinahayag na patriyotismo ng mga nagwaging tula na pawang nagsasakdal sa malubhang korupsiyon at kawalan ng katarungan sa rehimeng Gloria Macapagal-Arroyo.

Magandang pagkakataon ang pagsuri sa mga nagwagi sa 2010 Talaang Ginto upang tukuyin ang estado ng paggamit sa tugma’t súkat sa kasalukuyang pagtula. May inihahandog ding pagkakataon ang paksa ng pagdiriwang upang siyasatin ang antas at paraan ng pagpapahayag ng damdaming makabayan ng ating mga makata.

Kodigo ng Tradisyonal na Anyo

Tungkol sa tugma’t súkat, dapat linawin na isa itong napakahalagang sangkap ng katutubong poetika sa Filipinas. May tugma’t sukat ang karamihan sa mga sinaunang tula/awit sa iba’t ibang wika ng kapuluan at may nagkakatulad na pangkalahatang batas na sinusunod mulang hilaga ng Luzon hanggang katimugan ng Mindanao. Sa Tagalog, isinagawa ang kodipikasyon ng mga batas sa tugma’t súkat sa panahon ng kolonyalismong Espanyol at ipinagpatuloy sa panahon ng Amerikano. Pangunahing pag-aaral sa bagay na ito ang Compendio de la lengua tagala (1703) ni Fray Gaspar de San Agustin, Arte poetico tagalo (sirka 1778) ni Fray Francisco Bencuchillo, Arte metrica del tagalog (1887) ni Jose Rizal, at Peculiaridades de la poesia tagala (1929) ni Lope K. Santos. Noong 1991, kinatas ko mula sa mga dakila bagaman panimulang pagsisiyasat na ito ang aking Taludtod at Talinghaga bukod sa ipinasalin ko ang mga ito para sa koleksiyong Poetikang Tagalog (UP Sentro ng Wikang Filipino, 1996).

(Kailangan kong idulot ang naturang impormasyon upang ihimaton sa mga nais bumalik sa tradisyon ng tugma’t súkat ang mga pangunahin at orihinal na sanggunian sa bagay na ito. Isang paraan din ito ng pagsawata sa mapagpalalo at hunghang na upasala ng mga naggagalíng-galíngang makata, kritiko, at guro na “inimbento” ko lámang diumano ang mga tuntuning isinasaloob ng mga makatang nagdaraan sa workshop ng LIRA. Maraming lisya sa mga haka ngayong pinalalaganap ng mga teksbuk dahil hindi nakabatay sa saliksik bukod sa hindi binabásang mabuti ang mga dakilang tulang may tugma’t súkat mula kay Balagtas hanggang kina Jose Corazon de Jesus, Benigno Ramos, at napakarami pa.)

Matagumpay na naisakodigo nina San Agustin, Bencuchillo, at Rizal ang mga batayan at katutubong tuntunin sa tugma’t súkat. Ito ang maituturing na kodigo ng katutubong tradisyon at naglalatag ng mga kumbensiyong sinusunod hanggang ngayon. Gayunman, sa pagitan nina San Agustin at Rizal ay may naganap nang pagbabago sa katutubo. Ayon kay San Agustin, pipituhin at wawaluhin ang karaniwang súkat ng katutubong taludtod. Ngunit sa ika-19 na siglo ay naging popular ang lalabindalawahin, lalo na nang gamitin ni Balagtas sa kaniyang awit. Isang hiram at naturalisadong súkat mulang Europa ang lalabindalawahin ngunit bahagi na ito ngayon ng tradisyon. Sa panahon ng Amerikano at dahil sa repormasyong isinagawa ng mga makatang Balagtasista ay higit na sumalimuot ang tradisyon. Mararamdaman ito sa mga dagdag na tuntuning ipinasok ni Lope K. Santos noong 1929 at sa mga halimbawa ng reporma sa tugma’t súkat ng mga kapanahong makata. Hanggang ngayon, napapasukan ng pagbabago ang tradisyon ng tugma’t súkat, gaya halimbawa ng tugmang pantigan, at bahagi lámang ito ng pangyayaring aktibo at dumadaloy ang tradisyonal na batis nitó.

Kung ang tuntunin blg 3 ang bibigyang-diin, nakalulungkot ang anyo ng mga nagwaging tula sa 2010 Talaang Ginto. Ang unang gantimpala, ang “Ang Tutulain Kong Harana: Sanlibo’t Isang Pahina ng Istorya’t Historya ng Sintang Bayan Kong Luzviminda” ni David Michael M. San Juan ay isang napakahabàng halimbawa ng pagsuway sa kodigo ng tugma’t súkat. Mahahalatang may natural siyang wido sa paglikha ng ritmang pantaludturan, ngunit nakahihinayang ang gamit niya ng naturang wido sa ala-berdeng pagtutugma at pinagtalì-talìng mga pariralang oksimoroniko.

Isang malaking problema ng mga nagwaging makata ang pagdevelop ng tinatawag na padron ng tugma’t súkat sa kanilang mga saknong. Problema ito ni San Juan at maging ng pangatlong gantimpalang “Pintado: Inuukit sa Kulay ang Hibla ng Hininga” ni Leodivico C. Lacsamana at pangatlong karangalang-banggit na “Panawagan sa mga Bayani ng Panitikang Pilipino” ni Joel C. Malabanan. Malaking problema naman ng unang karangalang-banggit na “Kimay” ni Reynaldo A. Duque ang waring kawalan niya ng tainga sa pagkakaiba ng salitâng nagtatapos sa patinig na walang impit (malumay at mabilis) at ng salitâng nagtatapos sa patinig na may impit (malumi at maragsa). Kahit ang inaasahan kong higit na bihasang manunugma, si J.C. Malabanan, ay nasisilat sa pagtutugma ng “gintô” sa “gobyérno” at “demónyo” at ng “paglayà” sa “pakikibáka” at “pag-ása.” Malaking kasalanan ang mga ito sa kodigo ng tugma, at higit kong pinapansin sapagkat nangangailangan ng malaking rebisyon kapag iwinasto kompara sa problema sa súkat na madalîng nareretoke sa pamamagitan ng dagdag o bawas na pantig lámang.

Sa ganitong paraan maituturing na higit na maingat at makinis ang paggamit ng tugma’t súkat sa pangalawang gantimpalang “Mga Elemental na Pag-ibig” ni Enrico C. Torralba at sa pangalawang karangalang-banggit na “Kung Kailan Kailangan” ni Joselito D. delos Reyes. Sa mabilisang pagbása ay kapansin-pansin lámang ang kumabyos na lalabing-apatin ng isang linya (“takot na reberendong nagkukubli sa dilim”) sa saknungang lalabing-animin ni J.D. delos Reyes at sumablay na sesura ng lalabindalawahin ng isang taludtod (“naisip niyang ginawan s’ya ng tula”) at pilít na pagtitipil sa pangalawa bago ang hulíng taludtod ni E.C. Torralba.

Katangi-tangi din sa lahat ang matalino’t eksperimental na asamblea ng tugma’t súkat ni E.C. Torralba. Binubuo ng pitong yugto, iniwasan niya ang hulmahang awit ni Balagtas. Sa halip, lumikha siya ng mga padron ng taludturan na kumakasangkapan sa katutubo’t banyaga o Asyano’t Europeo. Nagsimula siya sa padrong may dalawang taludtod, tugmang isahan, at súkat na isahan sa lalabing-animin. Sinundan ito ng padrong may apat na taludtod at súkat na lalabindalawahin, na halos may anino ng taludturan sa Florante at Laura kung hindi pinasukan ni E.C. Torralba ng tugmang dalawahan sa sunuran (aabb). Ang ikatlong bahagi ay binubuo ng tatlong tanaga ngunit modernisado sa paggamit ng tugmang salitan (abab) at dahil sa dagdag na kopla ay naghunos sa isang sonetong Ingles. Ang ikaapat ay dalawang haiku at katangi-tangi ang pagsisikap na lumikha ng tugmang isahan sa loob ng napakakipot na anyong Japanese. Sinusugan pa niya ang paglalaro sa anyong Japanese sa pamamagitan ng limang tanka sa ikalimang yugto na may tugmang sunuran (axabb). Pansinin ang pagbibiro sa lima—may limang taludtod ang tanka at lima ang hinubog ni E.C. Torralba sa ikalimang yugto. Ang ikaanim na bahagi’y isang villanelle. Sa ikapitong bahagi ay bumalik sa mahabàng súkat si E.C. Torralba—ang lalabing-apatin na nilagyan pa niya ng sesurang 7/7—sa loob ng kuwarteto na may tugmang sunuran (aabb). Sa ganitong paraan nagsisilbing parentesis ang anyo ng una’t ikapitong bahagi sa mahabàng tula. Bílang pangwakas na sagisag ng tugma’t súkat, tinapos niya sa isang kodang dalawang taludtod ang limang taludtod ng ikapitong bahagi at ang buong tula.

May pangahas ding eksperimento ang súkat ni L.C. Lacsamana. Sinikap niyang itaguyod ang sukat na dadalawampu’t apatin sa loob ng 20 kuwarteto at isang kopla, isang gawaing sinimulan na noon nina Pedro Gatmaitan at Benigno Ramos ngunit inihinto dahil lubhang mahabà para sa limbagang pahina ng libro. Dahil sa habà, malimit na lumabis sa takdang espasyo ang ganitong linya kayâ’t pinuputol, na hindi naman magandang tingnan. Sinikap din ng mga Balagtasista na lagyan ng sesura ang ganito kahabàng taludtod, halimbawa’y 12/12, o 6/6/6/6 upang mapasikdo ang isang ritmo at maiwasang maging kabagot-bagot ang kanilang tula. Sa kasamaang-palad, hindi naisaalang-alang ni L.C. Lacsamana ang pagdudulot ng ritmo kayâ mistulang monotonong mga taludtod ang kaniyang dadalawampu’t apatin at mapaghihinalaang humabà dahil hindi inedit ang hindi kailangang mga salita.

Sa kabilâng dako, nais kong idagdag na ang disiplina sa tugma’t súkat ay dapat tumbasan ng dobleng ingat sa panig ng tagapaglathala. Kapansin-pansin ang mga malîng ispeling at nagkakadikit o nagkakahiwalay na mga taludtod at saknong sa limbag na programa sa pagdiriwang ng Komisyon sa Wikang Filipino. Ipinalalagay kong bunga ng ganitong kaburaraan ng proofreading kahit ang sobrang “ang” sa villanelle ni E.C. Torralba at ang nawawalang kudlit (‘) sa “(i)ginupo” ni D.M.M. San Juan.

Bagong Nasyonalismo

Samantala, nais ko ring pag-ukulan ng puna ang talakay sa paksa ng mga nagwaging makata. Sa isang bandá, kapuri-puri ang nagkakaisa niláng hagkis laban sa (nais sanang ipagmalaki ng KWF na tagumpay ng) Matatag na Republika. Tahasang isinawalat ng mga nagwaging tula ang kawalan ng katarungan at maruming pamamahala sa kasalukuyan at pawang nangangarap ng pagbabago para sa bansa. Pinatotohanan ng mga tula ang diwang patriyotiko mula kina Jose Corazon de Jesus, Lope K. Santos, Benigno Ramos, Teo S. Baylen, at Amado V. Hernandez, at hanggang kina Rogelio G. Mangahas, Lamberto E. Antonio, Teo T. Antonio, Elynia Ruth Mabanglo, Michael Bigornia, Fidel Rillo, at Jesus Manuel Santiago.

Subalit nása nabanggit kong hulíng pangyayari ang problema at hamon sa pagpapahayag ng damdaming makabayan ngayon. Unang-una, hindi kayâ inuulit lámang ng mga nagwaging makata ang sinabi na noon ng mga binanggit kong makata ng ika-20 siglo? May bago ba sa itinanghal na kabalighuang panlipunan at pampolitika ni D.M.M. San Juan sa hibik noon ni Florante sa gubat ng Albanya? Ang tagulaylay ba ni R.A. Duque para kay Kemberly Jul Luna ay naiiba sa balangkas ng himutok sa mga biktima ng karahasan noong Martial Law nina T.T. Antonio, F. Rillo, at J.M. Santiago?

Ang unang ibig kong sabihin, hindi masamâ ang mag-ulit (lalo’t importanteng ulit-ulitin). Ngunit kailangan ang bagong treatment sa inuulit, ang bagong pasok sa paksa, ang kahit dagdag lámang na detalye, o kahit bagong himig. Kapuwa halimbawa nagmula sa Fili sina D.M.M. San Juan at J.D. delos Reyes, ngunit naiiba ang epekto ng siste ni J.D. delos Reyes kaysa litanya ng gasgas na mga balintuna ni D.M.M. San Juan. May magandang panukala ang paghalungkat ni J.C. Malabanan sa mga bayani ng epikong-bayan. Ngunit bukod sa nabanggit na silbi nitóng pampaaralan, hindi ba’t iniaatas lámang din ng panawagan niya ang panawagan noon kina Rizal at Bonifacio nina Cecilio Apostol at Iñigo Ed. Regalado? Humabà rin ang panawagan ni J.C. Malabanan dahil sa listahan ng mga bayani sa epikong-bayan, na kung tutuusin ay naipahayag na ang diwa sa unang saknong kay Lam-ang. Higit din sanang naging makabuluhan ang paglilista kung sadyang itinapat sa katangian ng bawat bayani ang nilulunggating bago’t tanging tungkulin nitó sa kasalukuyan.

Ikalawang ibig kong sabihin, nangangailangan ng bagong pagsisiyasat ang pag-ibig sa bayan. Nása isip ko ang malikhaing pagsasaloob nina Rizal at Bonifacio sa diwa ng nasyonalismo noon mula sa Europa na nagpasiklab sa isang pambansang rebolusyon laban sa kolonyalismong Europeo. Nása isip ko rin ang mataimtim na paggamit ni Recto sa nasyonalismo upang ilantad ang balakyot na hangarin at makinasyon ng imperyalismong Amerikano, gayundin ang nasyonalismong ipinambigkis sa EDSA People Power upang ibagsak ang diktadurang Marcos. Itinatanghal sa atin ng kasaysayan ang naging awtentikong diwa para sa atin ng nasyonalismo upang isagot sa nagbabagong kondisyon at pangangailangan ng sambayanan. Nakatanghal din ang sumusulong at malikhaing espiritu ng nasyonalismo sa mga tulang kinakatawan nina Rizal, Bonifacio, Benigno Ramos, Amado V. Hernandez, at Teo T. Antonio.

Ngayon, nagkaroon na ng bagong salimuot ang nasyonalismo alinsunod sa nagbagong mga isyu’t usapin sa Filipinas nitóng nakaraang dalawampung taon. Ano ba talaga ang papel ng nasyonalismo laban sa globalisasyon? Laban sa droga at sobrang paglobo ng populasyon? Laban sa kultura ng korupsiyon? Kailangan samakatwid ang masusing paggagap sa problema ng ating panahon at malikhaing pagsasatula ng ating patriyotismo upang higit na mabisàng magampanan ng makata ang adhika niyang tungkuling politikal. Hindi na niya maisasagot sa problema ngayon ang tinatawag na nasyonalismong barong tagalog. Kailangang maingat siya sa pagsipi ng “malansang isda.” Sino pa ba ang maniniwala sa kaniya na “perlas ng silangan” ang Filipinas na kalbo ang mga bundok at nagpuputik ang tubigan? Kailangan niyang humúli ng bagong talinghaga. Kailangan niyang maghandog ng bagong balintuna’t parikala, ng bagong kislap-diwa o insight, upang makatulong sa paglilinaw ng kasalukuyang krisis pantao’t panlipunan. At isang higit na malaking trabaho ito ng makata. Higit na makabuluhan kaysa pagbuo ng napakahahabàng tula at taludtod. Higit ding nangangahulugan ito ng paggamit ng tradisyonal na anyo at payak na wika upang mabilis na tumimo sa puso ng madla. Sa gayon, iminumungkahi rin ng ganitong mithiin ang pag-iwas sa nakapanggigilalas na salita’t parirala na gaya ng “hegemonya”—na maaaring madalîng makaduling sa antikwadong hurado ngunit (tila siyokoy pa yata?) isang malaking palaisipan sa bayan kung hindi lalakipan ng kongkretong karanasang pambansa—at mahiwagang paglalaro sa tradisyonal na tugma’t súkat.

Bago ang pagtula, nagsisimula ang trabaho ng makata sa taimtim na pag-aaral at saliksik—pag-aaral ng wika’t tradisyon, saliksik sa puso’t bituka ng tao. Sa ganito higit na nagkakaroon ng kabuluhan kahit ang timpalak na konserbatibo at mapangaraping taludturang patriyotiko.

Ferndale Homes
16 Hunyo 2010

The lecture will be followed by the launch of “Muling-Pagkatha ng Ating Bansa” by National Artist for Literature Virgilio S. Almario, also known as the poet Rio Alma.

(Speech Delivered at the UMPILⁱⁱ Congress, GSISⁱⁱⁱ Museum, August 29, 2009; read the original version in Filipino)

by Virgilio S. Almario^iv

Towards the end of An Introduction to the Critique of Political Economy, Karl Marx suddenly mentions the mysterious appeal of Greek art and epic poetry. Why do they “continue to give us esthetic pleasure and are often considered the standard and incomparable ideal” of art and literature even up to the present?

Deliberately or mentioned only in passing, this was a big anomaly Marx himself felt was present in the political economy he had constructed. It is not possible that what had been created in ancient slave society could continue to be admired in the modern capitalist state. According to Marxist analysis, the appeal of Greek art should have died together with or after the death of Greek society and civilization. And like the great thinker that he was, Marx tried to explain the problem in the succeeding chapter. He compared ancient slave society with civilization’s age of innocence and proposed that the appeal of Greek art might be equivalent to the joy we feel towards little children and our happiness in recalling times past and unrecoverable.

But his explanation was rather brief and “un-Marxist.” Especially remarkable was that it even used, perhaps unintentionally, the Hegelian metaphor for civilization. Or perhaps his materialist dialectic was simply inadequate in grasping the “mystery” of art and literature—the esthetic of how art is art and literature is literature. Even here in Asia, the Taj Majal, Angkor Wat, and Borobodur are not just simple tourist attractions. Part of the fascination for them is their amazing ancient art and architecture which today’s mechanics and technology would be hard put to equal. Not only is the Mahabharata amazing because it is prodigiously longer than the Iliad but more so because of the imagination that shaped the narrative and lured the listener or reader into the intricate details of war and adventure and let them “believe” in the intervention of the gods and the use of wondrous weaponry. From the orthodox Marxist perspective, these are products of labor, and because they are products of labor, they are the result of the prevailing relations of economic production. Thus, the products of labor are fated to disappear when change occurs in the prevailing relations of production that created them. The Angkor Wat is the result of what was then the setup and which has since disappeared—the religious society of Cambodia. Darangan has been the Maranaws’ folk epic even before they embraced Islam. But today’s tourists are wide-eyed, not at the power of the religion that dictated Angkor Wat but at the opulent imagination that was poured into the intricate ornamentation of the walls and other parts of the temple. Until the American period, the Muslims’ chanting of the Darangan epic echoed along the banks of Lake Lanao in order for them, as it were, not to forget the magnificent narrative of their forefathers. And it is here that I am more trustful of the critiques from the Frankfurt School, especially those of Theodor Adorno, Walter Benjamin, and Herbert Marcuse, who insist on a distinct and independent respect for the subversive and revolutionary work of esthetics, the interior and psychological components of form in order to recreate a reality that cannot be dictated upon by the relations of economic production and class conflict.

The Freedom of Literature

Literature has its own and firm standard as to why it is literature. It recreates the world through the world it creates in literature. That is the basic tenet of its freedom and, if ever, of its liberating power. Perhaps, this was what Marx couldn’t accept while addressing the problem of the long-lasting attraction of Greek art and literature. Why literature is literature is precisely what the obtuseness of Carlo J. Caparas cannot, at the very least, contemplate.

[My mention of Carlo J. Caparas needs an explanation. How does a junkie comics-maker suddenly become part of this decent conversation? That’s why I must, first of all, apologize for this. But it was a good opportunity that I wrote this as the National Artist controversy rages—the DNA (Dagdag National Artist)^v proclaimed by President Gloria Macapagal-Arroyo one Wednesday, on 29 July 2009. Caparas is one of the four DNAs and currently the busiest and most diligent in defending himself against the brickbats coming his way. In cahoots with him are second wife Donna Villa, co-conspirators NCCA Executive Director Cecille Guidote-Alvarez and Undersecretary Vilma Labrador, and fellow racketeers like Manuel Morato who just about stormed the radio and TV networks, and tabloids to (1) defend the prerogative of the President of the Philippines in selecting National Artists, (2) insist on their own qualifications as artists, and in the hard labor of ass-licking (3) praise GMA^vi to high heavens as a good leader. The case concerning Presidential discretion has been elevated to the Supreme Court. But Caparas’ assertions of his own qualifications are laughable if not altogether strange for unintentionally using the “class struggle” or what he considers as the class struggle in national literature. The PDI^vii put on record his 10 August statement thus:

“I am thankful for this experience because I have seen the height of our society’s hypocrisy. The elite are angry because I was able to enter their territory. I’m from the bakya (masses). They are not.”

Caparas wants to split literature in the middle according to its readers. The one kind with its scarce population of readers, he calls “elitist” literature, where current National Artists F. Sionil Jose, Bienvenido Lumbera, and yours truly, belong. At the other end of the weighing scale is literature “for the masses,” which he leads as merchant for his comics creations and commercial movies.]

In brief, literature has one standard because there is, after all, only one literature. Other literatures always need modifiers to their names, for example, children’s literature, academic literature, political literature (especially the type used in political campaigns), campus literature, popular literature, and Caparas’ specialization, commercial literature. The adjectives are needed to clarify either the noble or the earthly intentions of the writer who entered these distinct worlds of writing and not to let him bear the weight and dignity of the overall standard of literature. There should have been a daily literature (the origin of the journal, the daily, and the diary) to distinguish the service-in-a-hurry rendered by newspapers but this kind has become a republic unto itself under the name of “Journalism” although there are often journalists who attempt in their articles or columns what they dream to be recognized as “literary” essays.

A Case of Rulers and the Ruled

On the other hand, Caparas’ protestations using the labels of “elitist literature” and “literature for the masses” bears many traces of the long-opened dichotomy of society into the small ruling class and the broad ruled and oppressed classes. Such protestations echo the pre-War debate among writers on Art-for-Art’s-Sake, represented by Jose Garcia Villa, and the socially committed writers led by Salvador P. Lopez. But the split intensified even more during the period of activism at the close of the 60s decade until the early 70s, and was due as much to efforts to present the protests against the Marcos regime as Marxist in nature, including the concurrent and surrounding political upheaval. If there is such a thing as class struggle, according to the formulation of PAKSA (Panitikan para sa Kaunlaran ng Sambayanan)^viii —the writers’ arm that the activist movement created for the National Democratic Front—then class consciousness pervades all writing and authorship. Accordingly, there is a reactionary literature that serves the interest of the ruling class, and opposite is the hoped-for revolutionary literature that participates in the oppressed classes’ struggle for more freedom and justice.

Caparas’ problem is that the writerly manner he wants to revive has long fallen into disuse. After almost half a century, the prophets of socially conscious writing have widened their horizons, taken longer views. These days, to be politically correct, the socially conscious writer must recognize other prevailing oppressions besides those coming from the ruling classes lording it over the economy and society. Even if Caparas is for the masses, he might not make the grade if assessed from the safety standards of phallocentrism—since he seems to be flaunting his machism—by the feminists and by the standards of racism from the Blacks, as he seems to be moving in the opposite direction of the dominant mindset of Orientalism in Europe, the United States, and other White societies.

Neither can the obtuseness of Caparas comprehend the notion that it is not sales that dictates the standards of literature. If his commercial standards were applied, then J.K. Rowling should have won the Nobel Prize after her second book, and so should the creators of Marvel superheroes whom Caparas imitates. But where are the bestsellers from the ranks of Gabriela Mistral, Octavio Paz, James Joyce, William Faulkner, Boris Paternak, Kawabata, Wole Soyinka, Derek Walcott, Nadine Gordimer, Tagore, and Wislawa Szymborska? Well, the best selling among Nobel Prize winners would be Saul Bellow and Gabriel Garcia Marquez but they would eat dust behind the bursting warehousefuls and container-shipfuls of orders just on the first day of release for the newest Harry Potter book.

Commercialist Yardstick

And Rizal would be pathetic if measured according to the commercialist yardstick. It is not even known if the hundred copies of the Noli^ix ever ran out that’s why he needed financial help once more from his Propagandist^x friends to be able to publish the Fili^xi. And he would be pitiful, from Morato’s^xii point of view, if he happened to walk alongside the likes of Caparas on Manila’s sidewalks. No one might recognize him while fans would swarm over their favorite, Caparas. For all we know, this might be the origin of the urban legend that Rizal did not die at the Luneta. Because no one among the ranks of the guardia civil^xiii would know or recognize Rizal, they arrested a different person. According to another legend, a Rizal substitute submitted to the arrest, got himself imprisoned at Fort Santiago, underwent trial, and sacrificed himself to the firing squad on 30 December 1896. And so it was even hoped that Rizal was alive and would later surface to lead the Filipino people during the time of the Americans.

But Rizal himself is proof contrary to the senseless claim of Caparas’ commercialist yardstick. How many Indios^xiv could have read the Noli and Fili? Maybe less than ten. Or maybe none, since none of them knew how to read novels, especially novels in the Spanish language, the language of education, the education denied them by the colonists. And only a small group of ilustrados^xv could have claimed they read Rizal before the Revolution of 1896 broke out. And that was enough. It was not necessary that every Filipino set eyes on the Rizal novel. Enough that there was a small and “elitist” group that could read Spanish that was stirred by Rizal’s analysis of the colonial society to spark the tinder of revolution and form the subversive Katipunan^xvi that tore down the three-hundred-year-old redoubt of colonization in the Philippines.

Still on the other hand, for what purpose is the enticement of hundreds of thousands of people into the comics and commercial movies if not to entertain them and make money from them? Well, the weekly “to be continued” comics episodes simply outdo the similarly weekly sermons on hope and self-sacrifice of the Church. Both are legal opiates of the people. No wonder then that a security guard would succeed in the comics and be able to build himself a house in Ayala Alabang^xvii, in the same manner that a bishop^xviii of the new faith had been able to build a church to the tune of P1 billion culled from the alms of the blind and the sick. The millionaire prophets of commercial literature are never shot in Bagumbayan^xix nor are made to drink hemlock.

The Desire of Literature

And so Caparas would neither understand Walter Benjamin when he says, “a literary work can be politically correct only if it is correct by literary standards.” This is an extremely metaphorical, if not altogether venomous, statement even for the activists at UP^xx who have complete faith in the decisive function of the “economic base,” and especially of the “relations of production.”

Benjamin’s statement is founded on a liberating principle that has to do with why art is art and literature is literature. It proposes a literary consciousness that is within but not necessarily subsumed to a social and political order, moving according to its own and independent hopes, motivations, visions to create change in both the world of literature and in the present world that overarches literature. According to this point of view, literature is not society’s obedient tool for economic and political change. Instead, it actively moves and participates in scrutinizing the present and in shaping the possibilities of the future.

In 1957, Northrop Frye stated that the whole structure of civilization was not only the imitation of nature, like the idea of mimesis that we picked up from Aristotle, but a general form of desire—the desire of man to shape nature according to his own will. Example, he needs food and shelter. This is the desire that urges him not to be satisfied with tubers and caves for his uses but to put together and create the art and science of agriculture and architecture. Fry involved Marx when he said: “The efficient cause of civilization is work,” only to add “and poetry in its social aspect has the function of expressing, as a verbal hypothesis, a vision of the goal of work and the formation of desire.” Thus, according to Frye, the expert envisioning of archetypes is the work of critics in order for them to look at literature not only as mirror to nature but as part of civilization or the overall history of the human desire to give nature a human shape.

It was way back in the 1920-30s when the Frankfurt School spread the idea that there are no honest mirrors. If literature were a mirror, it was a deceptive one. Each metaphor or figurative in literature is a mechanism for distorting the truth. Distortion that results in what they call estrangement or what Slovski calls defamiliarization or even Todorov’s fantastique. Every metaphor in literature is a product of the intense and acute experiencing of the reality of the world so that it comes to us in the reading as not-ordinary, puzzling, and often unbelievable. And here, I think, is what must be marked from the Moscow, Prague, and Frankfurt schools. Distortion in literature happens in language—through the various games and operations of language—by way of amazing and unexpected comparisons and ironies, in imbuing the sentence with tone and music, in compressing or loosening the line of verse or paragraph, in the restraint or letting loose of emotion after the prolonged contemplation of memory and experience, in the refining of the roughages of pain and joy in daily life.

Popular Literature and History

Now, Caparas sobs, the “elitists” look down on him because he is only a comics writer. Apart from belittling his own livelihood Caparas is truly ignorant of history.

If he even bothered to read Rizal, he would have discovered that Rizal first admired a popular writer like him. This is Balagtas^xxi, also recognized as the first great poet of Filipino literature. Balagtas rose to fame at a time when the awit at korido^xxii was the equivalent of the comics for the masses’ popular consumption. What did Balagtas do in Florante at Laura? He raised the level of the metrical romance from whimsical verse narratives about princes and princesses to an original and symbolical romance of love for the beloved, for parents, and for country. Apart from Balagtas’ refining of the verse form and use of fresh metaphors, Rizal admired Balagtas’ political vision, thus pronouncing him a great poet and philosopher. When Florante expressed his grief thus:

Sa loob at labas ng bayan kong sawi
Kaliluha’y siyang nangyayaring hari…^xxiii

He only wanted to present the grave conditions of the kingdom of Albania, but Rizal read in the verses the grave conditions of the latter’s Filipinas and became a beacon that guided the national hero in his writing of the Noli. Another Balagtas admirer and the most popular poet of the 20th century, Jose Corazon de Jesus, make such melancholic sentiments reverberate thus:

Ibong mang may layang lumipad
Kulungin mo at umiiyak;
Bayan pa kayang sakdal dilag
Ang di magnasang makaalpas?^xxiv

And this was the song sung during the American period and until EDSA I against the Marcos dictatorship.

The author himself cannot hinder or thwart the power of his own words. It is possible that Filipinas was not in Balagtas’ mind when he made Florante protest about “my country of grief” but Rizal was able to read it. Surely Batute^xxvi could never dream of the Marcos dictatorship but his complaint about the “bird that’s free to fly” found its home and lodged in the heart of the Coristas^xxvii. On the other hand, what did Caparas do with the comics? Did he attempt to shape them in order to, in the Frye’s words, make them part of the shaping of civilization?

No. Because he wrote for the comics only to earn a livelihood. At best, to entertain the masses. “Entertain the masses?” That is the most despicable purpose of writing. As filthy and as evil-smelling as the capitalist motive of profiting from anything sold. The capitalist studies the masses’ preferences, needs, dreams, and weaknesses to sell them products no matter that it might kill the consumer or destroy our planet. Likewise the entertainer studies the masses’ preferences, needs, dreams, and weaknesses in order to sell his comics, telenovella, or CD no matter that beggars and the homeless swarm the streets and the country drowns in debt from the World Bank. Which does not mean that the writer must become the “voice of the masses.” There are voices upon voices “of the masses” who only want to replace the trapos^xxviii in Congress to become the next trapos.

The Country of Literature

Truth is, literature cannot be the “voice of the masses.” It was a Marxist illusion, a crazy dream of the apostles in Christ’s time for a “literature from the masses and for the masses.” Often the writer with this ambition has two options. First, study the cultural condition of the target masses and adjust to their capacities the kind and manner of writing he must do. Second, study likewise the cultural condition of the target masses and give them the kind and manner of writing that will elevate them from their condition and unite them in a revolution against the prevailing order.

If the “voice of the masses” really and truthfully studies his target public, he will soon discover what entertainers, capitalists, and traditional politicians have long known. Because it is a beggarly life, the public’s heart and mind are as beggarly. They are the same victims of the powerful exploitation and deception by businessmen and politicians and of the long history of frustration in dreaming of salvation and the instant satisfaction derived from public entertainment, vices (from liquor to drugs, from numbers games and lotto to the casinos), and sex. Thus the mass mind is far removed from the Marxist ideal of the “proletarian consciousness.” Instead of being progressive and revolutionary, it carries all the qualities of a seemingly eternal state of ignorance—broken dreams, distorted values and worldviews, and a superficial, easy-to-please kind of happiness.

What is the prevailing condition of culture? Here is how Joaquin Sy summarizes it while mourning the death of Aunt Cory^xxix:

And nowadays we are a nation having corruption anomalies for breakfast, Wowowee and Eat Bulaga^xxx for lunch, candied scams for the afternoon snack, and for supper an eat-all-you-can of scandals, after which we are rocked to sleep by the Korean telenovellas and the comics stories of Carlo Caparas, whose naming as national artist is being protested by national artists as I write this.

In these conditions of the national culture, where could the two options of the “voice of the masses” lead him? To bring down or to elevate? In the first option, it is impossible for him to write literature tailored to the capacities of his readers. He will be incomprehensible to the masses anyway. In the second option, he will need urgently to become a propagandist, a fiery propagandist, rather than a poet or novelist. As W.H. Auden said, the masses will not rise even if you wrote a thousand “When All Your Tears are Dry, My People”^xxxi and read it daily at Plaza Miranda^xxxii.

Country and society are now captive of this historic cultural condition. A cultural condition that begs for the transformative and liberating force of education, if not of a radical political and economic revolution. This maddening cultural state of affairs is being nurtured by Caparas as a commercial writer and by his capitalist and political co-conspirators. They nurture it to hold it captive and to profit from it. This is the same cultural condition that casts literature outside the prevailing order. Contrary to the good fortune of Greek art, which Marx admired, the poet and artist today are outsiders. On the one hand, he would not be welcome to the ruling classes. The capitalists will not patronize him because there is no profit to be had from his literature. Poems or short stories don’t make big and instant earnings. He will be considered a dangerous risk by government and other established institutions. On the other hand, neither would the oppressed classes love him. Why? The people can’t understand his own insistence on the humanity of man, because that’s not what is taught them by religion, television, their favorite commentator, or by the textbook they read in elementary school. Due to their ignorance, which is no different from the ignorance and obtuseness of Caparas, they might even condemn literature as “elitist”—useless because it doesn’t bring coffee and bread for breakfast, a dud at the tills because it fails to deliver sex and violence, too obscure if filled with mythological allusions (native or Greek), and when bold enough to expose the rot of their society, they themselves might accuse it of being an Enemy of the People.

Ferndale Homes
25 August 2009

(translated by Marne L. Kilates)

Endnotes
________________________

ⁱComics writer and movie director whose naming as National Artist for Visual Arts and Film is being disputed by the arts and literary community in view of the questionable quality of his work, and because he is one of four more persons whose names were arbitrarily added by Malacañang Palace, citing “presidential prerogative,” to the list recommended by the CCP and NCCA. The Cultural Center of the Philippines (CCP) and the National Commission for Culture and the Arts (NCCA) are the two agencies mandated to conduct the selection process for the National Artist Awards. The dispute has been elevated to the Philippine Supreme Court, which has issued an injunction postponing the awards until all issues are cleared.
ⁱⁱUnyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (Writers Union of the Philippines)
ⁱⁱⁱGovernment Service Insurance System (which has its own Museum of Art)
^ivLeading Filipino poet, critic, literary historian, and university professor, also called Rio Alma, who was named to the Order of National Artist for Literature in 2003 and is one of the main protagonists in the National Artist dispute and a petitioner for the Supreme Court to suspend the awards and rule on the violations of the selection process.
^vLiterally, “Additional National Artist,” the mocking epithet for the persons the President inserted into the official list of persons who underwent the regular selection process.
^viGloria Macapagal-Arroyo
^viiPhilippine Daily Inquirer
^viiiThe acronym spells the word, THEME, or “subject” in Tagalog. It stands for “Literature for People’s Progress.”
^ixShort for Noli me Tangere, the first of two novels written by the Filipino national hero, Jose Rizal
^xThe 19th century Propagandist movement of Filipino exiles in Spain seeking initially colonial reform
^xiShort for El Filibusterismo
^xiiManuel Morato, former government official and supporter of Caparas and company
^xiiiThe equivalent of a Constabulary or National Police in colonial Philippines
^xivPejorative for Philippine natives used by the Spaniards
^xvThe educated elite of natives and mestizos (half-breeds) that composed the intelligent middle class during colonial times
^xvi“Sons of the People” revolutionary organization
^xviiA wealthy and elitist enclave south of Manila
^xviiiA very popular “born-again” evangelist
^xixBagumbayan Field, the old name of Luneta Park (now Rizal Park), where the national hero was executed by musketry
^xxUniversity of the Philippines (known for its progressive ideas)
^xxiFrancisco Baltazar Balagtas (1788-1862), considered the premier Tagalog poet, author of the metrical romance, Florante at Laura, which apart from being a masterpiece was first recognized by Rizal and others as an allegory for the suffering of Filipinos under the Spanish colonists.
^xxiiSongs and ballads. Metrical romance
^xxiii“Within and without my country of grief / Betrayal reigns…”
^xxiv“Even the bird that’s free to fly / Encage it and it will weep; / So shouldn’t our lovely country / Hunger to free itself?”
^xxvThe People Power Revolt (on EDSA, Epifanio de los Santos Avenue) in February 1986, as distinguished from the second EDSA uprising that deposed President Joseph Estrada and put then Vice President Gloria Macapagal Arroyo in his place
^xxviHuseng Batute: nickname for Jose Corazon de Jesus
^xxviiCory Aquino supporters
^xxviiiAnother name for “tradpols” or traditional or “dirty” politicians, but the preferred by Filipinos because “trapo” has the same sound as the word for rag
^xxixPopular appellation for Cory Aquino
^xxxPopular noontime television shows
^xxxiPoem by National Artist Amado V. Hernandez usually read at protest rallies
^xxxiiA Manila square that serves as a freedom park or venue for both political campaigns and protest rallies

(Talumpati para sa kongreso ng UMPIL sa GSIS Museum, 29 Agosto 2009; basahin ang salin sa Ingles)

ni Virgilio S. Almario

SA BANDANG DULO ng Isang Introduksiyon sa Kritika ng Ekonomiyang Politikal ay biglang nabanggit ni Karl Marx ang mahiwagang halina ng sining at tulang epiko ng mga Griyego. Bakit daw “patuloy na nagdudulot sa atin ng kasiyahang estetiko ang mga ito at sa ilang pagkakataon ay itinuturing na isang sukatan at mahirap mapantayang ideal” hanggang sa kasalukuyang sining at panitikan?

Sinadya man o binanggit lamang, si Marx mismo ang nakadamá sa isang malaking anomalya sa binuo niya noong ekonomiyang politikal. Hindi dapat mangyari na ang likha sa panahon ng sinaunang lipunang alipin ay patuloy na umakit ng paghanga sa modernong lipunang kapitalista. Alinsunod sa pagsusuring Marxista, dapat sanang namatay ang pang-akit ng sining ng mga Griyego kasabay o pagkaraan ng pagkamatay ng lipunan at sibilisasyong Griyego. At tulad ng isang dakilang palaisip, sinikap ipaliwanag ni Marx ang binanggit na problema sa kasunod na talata. Ikinompara niya ang sinaunang lipunang alipin sa yugto ng kamusmusan ng sibilisasyon at ipinanukalang ang bighani ng sining Griyego ay maitutulad sa katuwaang dulot ng musmos sa atin at sa kaligayahan nating gunitain ang isang yugto ng ating búhay (ang kamusmusan) na hindi na magbabalik.

Ngunit lubhang maikli at “di-Marxista” ang kaniyang paliwanag. Kapuna-puna kahit ang hindi marahil sinasadyang paggamit sa metaporang pansibilisasyon ni Hegel. O marahil, sadyang hindi sapat ang kaniyang materyalistang diyalektika upang magagap ang “hiwaga” ng bighani ng sining at panitikan—ang estetika o ang pagiging sining ng sining at pagiging panitikan ng panitikan. Kahit dito sa Asia, hindi lámang pook panturista ang Taj Mahal, Angkor Wat, at Borobodur. Bahagi ng gilalas sa mga ito ang nakagugulat na matandang sining at arkitektura na mahirap pantayan ngayon kahit sa tulong ng modernong mekanika’t teknolohiya. Kagila-gilalas hindi lámang ang higit na habà ng Mahabharata at Darangan kaysa Iliad kundi maging ang harayang humubog sa salaysay upang maakit ang nakikinig o bumabása sa pagsunod sa masasalimuot na detalye ng digmaan at pakikipagsapalaran at “maniwala” sa pakikialam ng mga bathala at paggamit ng kataka-takang mga sandata. Para sa ortodoksikong pagtanaw na Marxista, mga likha ito ng paggawa, at sapagkat produkto ng paggawa ay bunga ng naghaharing ugnayan sa produksiyong ekonomiko. Sa gayon, nakatakdang maglaho ang produkto ng paggawa kapag napalitan ang naghaharing ugnayan sa produksiyong lumikha nitó. Ang Angkor Wat ay bunga ng namayani noon at naglaho nang lipunang relihiyoso sa Cambodia. Ang Darangan ay epikong-bayan ng mga Maranaw bago pa nilá yakapin ang Islam. Ngunit nanlalaki ang mga matá ngayon ng mga turista, hindi sa kapangyarihan ng relihiyong nag-utos sa konstruksiyon ng Angkor Wat kundi sa napakayamang imahinasyong ibinuhos sa pagpapalamuti sa mga dingding at ibang bahagi ng templo. Hanggang noong panahon ng Amerikano ay umaalingawngaw sa paligid ng Lawang Lanaw ang pag-awit sa Darangan ng mga Muslim nang Maranaw upang wari’y hindi mawala sa kanilang isip ang dakilang salaysay ng kanilang mga ninuno. At dito ako higit na nagtitiwala sa kritika ng Pangkating Frankfurt, lalo na kina Theodor Adorno, Walter Benjamin, at Herbert Marcuse, sa paggigiit ng isang naiiba’t nagsasariling pagsasaalang-alang sa subersibo’t rebolusyonaryong gawaing estetiko, sa mga saloobing sikolohiko ng anyo upang muling-likhain ang katunayan na hindi nadidiktahan ng ugnayan sa produksiyong ekonomiko at ng tunggalian ng mga uri sa lipunan.

Ang Kalayaan ng Panitikan

May sarili’t matatag na pamantayan kung bakit panitikan ang panitikan. Muling nililikha ng panitikan ang daigdig nitó sa pamamagitan ng daigdig sa panitikan. Ito ang batayang sandigan ng kalayaan nitó at kung sakali ng bisà nitóng mapagpalaya. Marahil, ito ang hindi matanggap noon ni Marx hábang pinoproblema ang matagal na bighani ng sining at panitikang Griyego. Kung bakit panitikan ang panitikan ang lalo namang hindi káyang paglimian man lámang ng kamangmangan ni Carlo J. Caparas.

[Ang banggit ko kay Carlo J. Caparas ay nangangailangan ng paliwanag. Paano ba napasok ang isang pusakal na magkokomiks sa isang marangal na usapan? Kayâ una sa lahat ay nais kong ihingi ng tawad ang bagay na ito. Ngunit isang magandang pagkakataon na sinulat ko ito sa panahong umaatikabo ang alingasngas hinggil sa mga DNA (Dagdag National Artist) na ipinroklama ni Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo nitóng Miyerkoles, 29 Hulyo 2009. Isa si Caparas sa apat na DNA at pinakamasigasig ipagtanggol ang sarili laban sa mga batikos. Katulong ang ikalawang asawang si Donna Villa, mga kakutsabang sina NCCA Executive Director Cecille Guidote-Alvarez at Undersecretary Vilma Labrador, at mga kasama sa raket na gaya ni Manuel Morato ay halos dumugin nilá ang radyo, TV, at tabloyd upang (1) ipagtanggol ang pribilehiyo ng Pangulo ng Filipinas sa pagpilì ng Pambansang Alagad ng Sining, (2) igiit ang sariling katangian bilang isang alagad ng sining, at sa silakbo ng pagtsutsumikap (3) purihin si GMA bilang isang napakahusay na lider. Nása Korte Suprema na ang kaso hinggil sa diskresyon ng Pangulo. Ngunit ang paggigiit ni Caparas sa kaniyang katangian ay katawa-tawa kung hindi kakatwa at hindi sinasadyang gumagamit ng “tunggalian ng mga uri” o ng inaakala niyang tunggalian ng mga uri sa panitikang pambansa. Nairekord sa Philippine Daily Inquirer noong 10 Agosto 2009 ang ganito niyang pahayag:

"I am thankful for this experience because I have seen the height of our society’s hypocrisy. The elite are angry because I was able to enter their territory. I’m from the bakya (masses). They are not."

Ibig hatiin ni Caparas ang panitikan alinsunod sa madlang mambabasá. Ang isang uri na may maliit na bilang ng mambabasá ay tinatawag niyang panitikang “elitista” at kinabibilangan ng mga kasalukuyang National Artist F. Sionil Jose, Bienvenido Lumbera, at ng inyong lingkod. Nása kabilang dulo ng timbangan ang panitikang “pangmasa” na pinangunahan niya bilang negosyante ng akdang komiks at pelikulang komersiyal.]

Sa ubod, iisa ang pamantayang pampanitikan sapagkat iisa lamang din ang panitikan. Ang ibang panitikan ay laging nangangailangan ng pang-uri, halimbawa, panitikang pambatà, panitikang pang-akademya, panitikang pampolitika (lalo na yaong tipong ginagamit sa kampanyang pampolitika), panitikang pampaaralan, panitikang popular, at ang espesyalisasyon ni Caparas na panitikang komersiyal. Kailangan ang pang-uri upang ipakilala ang dakila o makalupang layunin ng manunulat na pumasok sa mga naturang natatanging mundo ng pagsulat at upang hindi ipataw sa kanila ang bigat at dangal ng pangkalahatang pamantayang pampanitikan. Dapat sanang may panitikang pang-araw-araw (na ugat ng journal, diyaryo, at diary) upang ibukod ang nagmamadaling paglilingkod sa mga peryodiko ngunit nagtayô ito ng sariling republika sa pangalang “Peryodismo” bagaman malimit na may peryodistang nagtatangkang itanghal sa lathalain o kolum ang pangarap na kilalaning sanaysay na pampanitikan.

Kaso ng Naghahari at Pinaghaharian

Sa kabilang dako, nilalaman ng banat ni Caparas hinggil sa etiketang “panitikang elitista” at “panitikang pangmasa” ang binuksan noon pang paghahati ng lipunan alinsunod sa maliit na naghaharing-uri at sa malawak na pinaghaharian at inaaping uri. May bakás ito ng away noong bago magkadigma ng mga manunulat ng Sining-para-sa-Sining na sinasagisag ni Jose Garcia Villa at ng mga manunulat na makalipunan na kinakatawan ni Salvador P. Lopez. Subalit higit na tumingkad ang naturang urian sa panahon ng aktibismo nitóng magtatapos ang dekada 60 hanggang bungad ng dekada 70 at dahil na rin sa pagsisikap na ibandila ng mga protesta laban sa rehimeng Marcos ang Marxistang esensiya ng nagaganap na pagkilos pampolitika. Kung may tunggalian ng mga uri sa lipunan, alinsunod sa pormulasyon ng PAKSA (Panitikan para sa Kaunlaran ng Sambayanan)—ang itinayông bisig pangmanunulat ng kilusang aktibista para sa National Democratic Front—naiiralan ng taglay na makauring kamalayan ang pag-akda ng isang manunulat. Sa gayon, may panitikang reaksiyonaryo o naglilingkod sa interes ng naghaharing-uri, at kasalungat nitó ang inaasahang panitikang rebolusyonaryo o lumalahok sa pakikibáka ng inaaping uri para sa higit na kalayaan at katarungan.

Ang problema ni Caparas ay medyo nakaiwanan na ng panahon ang kaniyang nais sariwaing kamalayang pangmanunulat. Pagkaraan ng halos kalahating siglo, lumawak na ang pananaw ng mga propeta ng panitikang makalipunan. Upang maging politically correct ngayon ay kailangang makilala ng manunulat na makalipunan na may ibang mapang-aping kamalayan bukod sa naghaharing uri sa kabuhayan at lipunan. Kahit pangmasa si Caparas, bakâ hindi siya makapasá sa uriang falosentriko—dahil tipo pa naman siyang pa-macho—ng mga feminista at sa uriang panlahi ng mga Itim at sumasalungat sa naghaharing kaisipang Oryentalista sa Europa, Estados Unidos, at ibang lipunang Puti.

Hindi rin maaabot ng kamangmangan ni Caparas na wala sa dami ng benta ang timbangang pampanitikan ng panitikan. Kung masusunod ang kaniyang komersiyanteng pamantayan, dapat nang idineklarang Nobel Prize Laureate si J.K. Rawling pagkalimbag ng kaniyang ikalawang aklat, gayundin ang ginagaya ni Caparas na mga manlilikha ng Marvel superheroes. Ngunit bakit walang bestsellers sa hanay nina Gabriela Mistral, Octavio Paz, James Joyce, William Faulkner, Boris Pasternak, Kawabata, Wole Soyinka, Derek Walcott, Nadine Gordimer, Tagore, at Wislawa Symborska? Pinakamalakas nang magbentang Nobel Prize winner sina Saul Bellow at Gabriel Garcia Marquez ngunit kakain sila ng alikabok sa bode-bodega’t barko-barkong order sa unang araw pa lamang ng paglabas ng Harry Potter.

Timbangang Komersiyalista

At kawawa si Rizal kapag tinimbang sa pamantayang komersiyalista. Ni hindi yata naubos ang ilang daang kopya ng Noli kayâ kailangan niyang muli ang tulong pinansiyal ng kaibigang Propagandista para mailathala ang Fili. Kawawa din siya, alinsunod sa tingin ni Morato, kapag nakasabay sa bangketa ng Maynila ng isang tulad ni Caparas. Bakâ ni walang makakilala sa kaniya hábang dinudumog ng mga fans ang paborito niláng tulad ni Caparas. Ito marahil ang bukal ng mga istorya na hindi namatay si Rizal sa Luneta. Sapagkat wala namang may kilala kay Rizal sa mga guwardiya sibil, iba ang naaresto nilá sa barko. Sang-ayon sa isang alamat, isang nagkunwang si Rizal ang nagpaaresto, nagpakulong sa Fuerza Santiago, nagpalitis, at nagsakripisyong barilin noong 30 Disyembre 1896. At kayâ marami ang umasang buháy si Rizal at muling lilitaw upang pamunuan ang sambayanang Filipino sa panahon ng mga Amerikano.

Subalit si Rizal din ang patunay hinggil sa hungkag na pabato ng timbangang komersiyalista ni Caparas. Ilan bang Indio ang nakabása sa Noli at Fili? Bakâ wala pang sampu. O bakâ wala, sapagkat wala sa kanilang marunong bumása ng nobela, at lalo na’y nobela sa wikang Espanyol, ang wika ng edukasyong ipinagkait sa kanila ng mga mananakop.Ang maliit na pangkating ilustrado lámang ang maaaring makapagsabing nabása si Rizal bago sumiklab ang Himagsikang 1896. At sapat na iyon. Hindi kailangang matunghayan ng bawat isa sa sambayanang Filipino ang nobela ni Rizal. Sapat na ang isang maliit at “elitista” na marunong ng Espanyol at tinablan ng mabagsik na pagsusuri ni Rizal sa lipunang kolonyal upang magningas ang himagsik at mabuo ang subersibong Katipunan na nagwasak sa tatlong daang taong moog ng kolonyalismo sa Filipinas.

Sa isa pang dako, ano naman ang silbi ng paghalina sa daang libong madla ng komiks at pelikulang komersiyal kung hangad lamang aliwin at pagkakitahan? Daig pa ng lingguhang “itutuloy” sa komiks ang lingguhan ding sermon hinggil sa pag-asa at pagpapasakit sa mga Simbahan. Ang mga legal na opyo ng bayan. Hindi kataka-taka na magtagumpay sa pagkokomiks ang isang security guard at magkabahay sa Ayala Alabang, tulad ng pangyayaring isang obispo ng bagong pagsampalataya ang nakapagtayô ng isang simbahang nagkakahalaga ng P1 bilyon mula sa limos ng mga bulág at maysakít. Hindi nababaril sa Bagumbayan o pinaiinom ng lason ang mga milyonaryong propeta ng panitikang komersiyal.

Lunggating Pampanitikan

Kayâ lalong hindi maiintindihan ni Caparas ang wika ni Walter Benjamin na: “a literary work can be politically correct only if it is correct by literary standards.” Ang isang akdang pampanitikan ay maaari lámang maging wasto sa politika kung ito ay wasto alinsunod sa mga pamantayang pampanitikan. Isa itong lubhang matalinghaga kung hindi man makamandag na pahayag kahit para sa mga tibak sa UP na may ganap na pananalig sa mapagpasiyang tungkulin ng “baseng ekonomiko,” at lalo na ng “ugnayan sa produksiyon.”

Nakasandig ang pahayag ni Benjamin sa isang mapagpalayang paninindigan hinggil sa kasiningan ng sining o pagiging pampanitikan ng panitikan. Ipinapanukala nitó ang isang kamalayang pampanitikan na nasasaklaw ngunit hindi kailangang naiiralan ng kaayusang panlipunan at pampolitika, kumikilos alinsunod sa pansarili’t nagsasarili nitóng mithiin at pangitain ng panitikan upang magdulot ng pagbabago kapuwa sa daigdig ng panitikan at sa kasalukuyang daigdig na sumasaklaw sa panitikan. Sa ganitong pananaw, hindi isang sunod-sunurang kasangkapan ng lipunan para sa mga pagbabagong pangkabuhayan at pampolitika ang panitikan. Sa halip, aktibo itong kumikilos at nakikilahok sa mga paraan ng pagtistis at pagkilala sa kasalukuyan at pagbuo sa mga posibilidad ng hinaharap.

Noong 1957, ipinahayag ni Northrop Frye na ang buong estruktura ng sibilisasyon ay hindi lámang isang imitasyon ng kalikásan, gaya ng napulot nating idea ng mimesis mula kay Aristotle, kung hindi isang kabuuang anyo ng lunggati—ang lunggati ng tao na hubugin ang kalikásan alinsunod sa kaniyang kalooban. Halimbawa, kailangan niya ng pagkain at silungan. Ang lunggating ito ang nag-udyok sa kaniya upang hindi masiyahan sa mga ugat at yungib para sa kaniyang pangangailangan at mabuo niya ang sining at agham ng agrikultura at arkitektura. Inilahok ni Frye si Marx sa kaniyang pagsasabing: “The efficient cause of civilization is work,” ngunit upang idagdag na “and poetry in its social aspect has the function of expressing, as a verbal hypothesis, a vision of the goal of work and the formation of desire.” Sa gayon, ani Frye, ang dalubhasang pag-aninaw sa mga arketipo ay trabaho ng kritiko upang masdan ang panitikan hindi lámang bilang salamin ng kalikásan kundi bilang bahagi ng sibilisasyon o ng pangkalahatang kasaysayan ng lunggati ng tao na bigyan ng anyong pantao ang kalikásan.

Noon pang mga taóng 1920-30 isiniwalat ng Pangkating Frankfurt na walang nagtatapat na salamin. Kung salamin man ang panitikan, isa itong magdarayang salamin. Bawat tayutay ng panitikan ay isang mekanismo ng pagbaluktot sa katotohanan. Pagbaluktot upang magdulot ng tinatawag nilang estrangement o ng tinatawag namang defamiliarization ni Slovski o kahit ng fantastique ni Todorov. Bawat talinghaga ng panitikan ay produkto ng napakatindi’t napakasidhing pagdamá sa katunayan ng ating daigdig kayâ dumarating sa atin pagbása bilang di-karaniwan, kataka-taka, at malimit na di-kapani-paniwala. At narito sa palagay ko ang mahalagang tandaan mula sa mga sirkulo sa Moscow, Prague, at Frankfurt kapag bumabása tayo ng panitikan. Ang pagbaluktot sa panitikan ay nagaganap sa wika—sa pamamagitan ng iba’t ibang laro o operasyong pangwika—sa pamamagitan ng nakagugulat at hindi akalaing paghahambing at parikala, sa paglalapat ng himig at musika sa pangungusap, sa paghihigpit o pagluluwag ng mga taludtod o talata, sa pagtitipid o pagmamalabis upang mabigyan ng diin ang napakahalaga, sa pagsasabi ng hindi karaniwang sinasabi at sa pagtimpi sa malimit o karaniwang sinasabi, sa pagpigil man o pagpapawala ng damdaming bunga ng matagal na paglimi sa gunita’t karanasan, sa pagdalisay sa magagaspang na lungkot at ligaya ng pang-araw-araw na búhay.

Panitikang Popular at Kasaysayan

Ngayon, hikbi ni Caparas, maliit daw ang tingin ng mga “elitista’ sa kaniya dahil writer lamang siya ng komiks. Napakaliit mismo ng tingin ni Caparas sa kaniyang trabaho. Ngunit bukod sa mababàng pagtingin sa kaniyang sariling hanapbuhay ay totoong mangmang si Caparas sa kasaysayan.

Kung nabuklat man lámang niya si Rizal, matutuklasan niya na isang popular writer na tulad niya ang unang hinangaan ni Rizal. Ito si Balagtas, na siyá ring kinikilalang unang dakilang makata sa kasaysayan ng panitikan sa Filipinas. Sumikat si Balagtas sa panahong ang awit at korido ang komiks ng sambayanan. Ano ang ginawa ni Balagtas sa Florante at Laura? Itinaas niya ang uri ng metriko romance mula sa paberso-bersong pagsasalaysay ng mga mga prinsipe’t prinsesa tungo sa isang orihinal at simbolikong awit ng pag-ibig sa kasintahan, magulang, at bayan. Bukod sa napakinis na pananaludtod at bagong talinghaga, humanga mismo si Rizal sa pampolitikang bisyon ni Balagtas, kayâ nabigkas niyang isang dakilang makata at pilosopo si Balagtas. Nang itaghoy ni Florante na:

Sa loob at labas ng bayan kong sawi
Kaliluha’y siyang nangyayaring hari…

Nais lámang niyang itanghal ang kasawian ng bayang Albanya, ngunit nabása ni Rizal sa naturang taludtod ang kasawian ng kaniyang Filipinas at naging patnubay ng pambansang bayani sa pagsulat ng Noli. Isa pang tagahanga ni Balagtas at pinakapopular na makata ng ika-20 siglo, si Jose Corazon de Jesus, ang magpapaalingawngaw sa naturang malungkuting salamisim sa pamamagitan ng:

Ibong mang may layang lumipad
Kulungin mo at umiiyak;
Bayan pa kayâng sakdal dilag
Ang hindi magnasang umalpas?

At naging awit itong inawit noong panahon ng Amerikano hanggang sa EDSA I laban sa diktadurang Marcos.

Hindi masasagkaan kahit ng may-akda ang bisà ng kaniyang wika. Maaaring wala sa isip ni Balagtas ang Filipinas nang ipataghoy kay Florante ang “bayan kong sawi” ngunit nabása ni Rizal. Tiyak na wala sa pangarap man lámang ni Batute ang diktadurang Marcos ngunit tumimo ang kaniyang hibik hinggil sa “ibong may layang lumipad” sa mga Corista. Sa kabilang dako, ano ang ginawa ni Caparas sa komiks? Hinubog ba niya ang komiks upang, wika nga ni Frye, maging bahagi ng paghubog sa sibilisasyon?

Hindi. Sapagkat nagsulat lámang siya ng komiks upang maghanapbuhay. Upang sa kasukdulan ay aliwin ang masa. “Aliwin ang masa?” Ito ang isang karima-rimarim na hangarin sa pagsulat. Kasindumi at kasimbahò ng motibong kapitalista na pagkakitahan ang anumang ibenta. Pinag-aaralan ng kapitalista ang hilig, pangangailangan, pangarap, at kahinaan ng masa upang maibenta ang anumang produkto sukdang ikamatay iyon ng bumili o ikasirà ng ating planeta. Pinag-aaralan din ng mang-aaliw ang hilig, pangangailangan, pangarap, at kahinaan ng masa upang ibenta ang kaniyang komiks, telenobela, o CD sukdang dumami ang pulubi sa bangketa at lumubog sa utang sa World Bank ang sambayanan. Na hindi nangangahulugang dapat maging “tinig ng maralita” ang manunulat. Maraming “tinig ng maralita” ang nais lamang pumalit sa mga trapo sa Kongreso upang maging bagong trapo.

Ang Bayan ng Panitikan

Ang totoo, hindi maaaring maging “tinig ng maralita” ang panitikan. Isang hibang na pangarap ito ng mga Marxista at ng mga apostoles noon pang panahon ni Kristo ng “panitikan mula sa masa at para sa masa.” Malimit na may dalawang opsiyon ang manunulat na may ganitong mithiin. Una, pag-aralan ang kondisyong pangkultura ng target na masa at itugma sa kanilang kakayahan ang uri’t paraan ng pagsulat. Ikalawa, pag-aralan din ang kondisyong pangkultura ng target na masa at idulot sa kanila ang uri’t paraan ng pagsulat na mag-aangat sa kanilang kamulatan at bibigkis sa kanila upang maghimagsik laban sa kairalan.

Kapag totoong pinag-aralan ng “tinig ng maralita” ang kaniyang target na madla ay malalaman niya ang matagal nang alam ng mga mang-aaliw, kapitalista, at trapong politiko. Dahil sa lubhang dukha ang buhay, dukha rin ang isip at damdamin ng madla. Biktima rin silá ng makapangyarihang pang-aapi at panlilinlang ng mga komersiyante’t politiko at ng napakahabàng kasaysayan ng pagkabigo sa pangangarap ng kaligtasan at ng panandaliang kaligayahang dulot ng aliwang pangmadla, mga bisyo (mula sa alak hanggang droga, mula sa huweteng at lotto hanggang sa casino), at sex. Anupa’t ang utak ng masa ay malayò sa mithiing Marxista hinggil sa “kamalayang proletaryado.” Sa halip na progresibo’t rebolusyonaryo, taglay nitó ang lahat ng katangian ng tila eternal na kamangmangan—lumpo ang pangarap, kubikong ang halagahan at pananaw sa daigdig, at napakababaw ng kaligayahan.

Ano ba ang umiiral na kondisyong pangkultura? Narito ang lagom ni Joaquin Sy habang ipinagluluksa ang kamatayan ni Tita Cory:

At tayo ngayo’y isang nasyong nag-aalmusal ng anomalya, nanananghalian ng wowowee at eat bulaga, nagmemeryenda ng minatamis na scam, at naghahapunan ng eat-all-you-can na eskandalo, upang pagkatapos ay ipaghele ng mga Korean telenovela at mga kuwentong komiks ni Carlo Caparas, na habang sinusulat ito ay ipinoprotesta ng mga alagad ng sining ang pagkahirang bilang national artist.

Sa ganitong kondisyong pangkultura ng sambayanan, ano ang kahihinatnan ng dalawang opsiyon ng “tinig ng maralita”? Bababâ ba mag-aangat? Sa unang opsiyon, imposibleng makasulat siya ng panitikan upang itugma sa kakayahan ng kaniyang mambabasá. Hindi siya maiintindihan ng masa. Sa ikalawang opsiyon, higit na kailangan niyang maging propagandista, masiklab na propagandista, kaysa maging makata o nobelista. Sabi nga ni W.H. Auden, hindi aalsa ang masa kahit sumulat ka ng sanlibong “Kung Tuyo Na ang Luha Mo Aking Bayan” at basáhin mo ito araw-araw sa Plaza Miranda.

Saklot ang sambayanan ngayon ng isang makasaysayang kondisyong pangkultura. Isang kondisyong pangkultura na nangangailangan ng mapagbago’t mapagpalayang edukasyon kung hindi man ng radikal na rebolusyong pampolitika’t pangkabuhayan. Ang nakababaliw na kondisyong pangkulturang ito ang inaaruga ni Caparas bilang komersiyanteng manunulat at ng mga kakutsabang kapitalista’t politiko. Inaaruga nilá upang pagharian at pagkakitahan. Ang kondisyong pangkultura ding ito ang nagsasadlak sa panitikan sa labas ng kairalan. Salungat sa magandang kapalaran ng sining Griyego na hinangaan ni Marx, isang tagalabas ang makata’t alagad ng sining ngayon. Sa isang bandá, hindi siyá nanaisin ng naghaharing uri. Hindi siya tatangkilikin ng mga kapitalista sapagkat hindi pinagkakakitahan ang kaniyang panitikan. Hindi nagbibigay ng mabilis at malaking tubò ang tula o maikling kuwento. Ituturing siyang mapanganib ng gobyerno at ibang establisadong institusyon. Sa kabilang bandá, hindi rin siya mamahalin ng inaaping uri. Bakit? Hindi rin mauunawaan ng sambayanan ang kaniyang pansariling paggigiit ng pagkatao ng tao, sapagkat hindi iyon ang itinuro sa kanila ng relihiyon, ng telebisyon, ng paborito niláng komentarista, o kahit ng nabása niláng teksbuk sa elementarya. Bunga ng kamangmangan niláng hindi naiiba sa kamangmangan ni Caparas bakâ kondenahin nga nilá ang panitikan na “elitista”— walang-silbi pagkat hindi nagdudulot ng kape’t tinapay, harang kung kulang sa libog at karahasan, lubhang malabò kung hitik sa alusyong mitolohiko (lumad man o Griyego), at kung pangahas sa pagbubulgar ng kabulukan sa kanilang lipunan ay isakdal nilá mismo na Kaaway ng Bayan.

Ferndale Homes
25 Agosto 2009

ni Virgilio S. Almario

(TSIKA: Ang ating kumperensiya ngayon ay isang patunay na maraming mahalagang gawain tayong nakakalimutan para sa Wikang Pambansa. Sinasabi sa Seksiyong 6, Artikulo XIV ng Konstitusyong 1987 na: “Ang pambansang wika ng Filipinas ay Filipino. Habang ito ay nabubuo, patuloy itong pauunlarin batay sa mga umiiral na wika sa Filipinas at iba pang wika.” Ano ang ginagawa natin para paunlarin ang ating wika? Kung pagbabatayan ang Sawikaan ng FIT nitong nakaraang limang taon, puro Ingles at imbentong wika ng bakla ang pumapasok ngayon sa ating kamalayan. Idiniin ng Konstitusyon ang pagpapayaman sa pamamagitan ng “mga umiiral na wika sa Filipinas”—na palagay ko’y nangangahulugang ang mga katutubong wika ng ating bansa—ngunit mukhang ipinababahala natin sa Diyos ang tungkuling ito. Na hindi mangyayari. Kaya’t napakahalaga ng Ambagan upang magising tayo sa malaking hamon sa atin ng Konstitusyon at siya namang dapat gawin upang higit na maging totoong “pambansa” ang ating wika. “Pambansa” sapagkat kumukuha ng lakas sa mga katutubong wika ng bansa.)

ISANG MAHALAGANG GAWAIN para sa Wikang Pambansa ang pagbuo mismo ng kasaysayan nito. Hanggang ngayon, wala tayong mapagkakatiwalaang kasaysayan hinggil sa naging saligan ng simula at mga mohon ng pag-unlad ng Filipino. Kaya walang sanggunian ang mga guro’t estudyante kahit halimbawa sa pagkakaiba ng Pilipino at Filipino. Wala ring maibigay na wastong paliwanag hinggil sa pagpili ng Tagalog bilang batayan ng Wikang Pambansa. At lalo, walang magamit upang ipagtanggol ang Filipino sa mga kaaway ng Wikang Pambansa.

Kapag tinanong ngayon ang isang ordinaryong guro: Sino ang mga arkitekto ng Wikang Pambansa? Baka walang maisagot kung hindi si Lope K. Santos. O si Pangulong Manuel L. Quezon. Iyon lamang.

Ngayon, nais kong ipanukala na kailangang gumawa tayo ng bantayog ng mga bayani ng wika, isang bantayog upang parangalan ang mga tao na nag-alay ng panahon at talino para sa pagkilala at pagpapalaganap ng Wikang Pambansa. Bilang panimula, nais kong ipasok ang sumusunod na pangalan:

Felipe R. Jose
Wenceslao Q. Vinzons
Tomas Confesor
Hermenegildo Villanueva
Norberto Romualdez

Sino ang mga ito? May iisa silang katangian, mga delegado sila sa 1934 Kumbensiyong Konstitusyonal. Ngunit bakit nagsisimula ako sa 1934 Kumbensiyong Konstitusyonal? Sapagkat sa 1934 Kumbensiyong Konstitusyonal opisyal na ipinanganak ang hakang Wikang Pambansa batay sa isang wikang katutubo ng Filipinas at ang mga pangalang inilista ko ay lima lamang sa mga bayaning nagpanukala, nagtanggol, at nagtrabaho alang-alang sa mithiing ito. May iba pa, at mababanggit ko sa aking talakay, ngunit nais kong mag-umpisa sa lima. Sa pamamagitan nila lilinaw kung bakit ganito ang Seksiyong 3, Artikulo XIII sa 1935 Konstitusyon:

The National Assembly shall take steps toward the development and adoption of a common national language based on one of the existing native languages. Until otherwise provided by law, English and Spanish shall continue as official languages.

Bago pa ang kumbensiyon ay isang mainit nang paksa ang wikang pambansa kaugnay ng wika ng edukasyon. Mahigit 30 taon na noon ang isang sistema ng edukasyong pinairal ng mga Amerikano at Ingles lamang ang ginagamit sa pagtuturo. Ang bagay na ito ay pinuna ng maraming edukador, lingguwista, manunulat, at politikong Filipino, Amerikano, at Europeo, gaya sa komprehensibong pag-aaral ni Najeeb Mitry Saleeby na The Language of Education of the Philippine Islands (1924) ngunit mainit na tinalakay sa unang pagkakataon sa bulwagan ng kumbensiyon.

Nagsimula ang isyu noong umaga ng 16 Agosto 1934 nang magdiskurso si delegado Felipe R. Jose. Nagulat ang lahat ng ibungad ni Jose na: “Antes de comenzar, yo quisiera anunciar a la Mesa que el discurso preparado por mi no está en inglés, ni en castellano; está en tagalo.” Nagulat ang lahat sapagkat Espanyol at Ingles lamang ang mga opisyal na wika sa kumbensiyon, gaya ng pangyayaring isa sa kalipikasyon ng mga kumandidatong delegado ang kaalaman sa Ingles at Espanyol. Kapag binasa ang record ng kumbensiyon ay mapapatunayang gumagamit ng Ingles at Espanyol si Jose sa mga sesyon. Ngunit sa kaniyang privilege speech noong 16 Agosto 1934 ay ginamit niya ang Tagalog at narinig ang Tagalog sa unang pagkakataon sa bulwagan. Hindi lamang iyon. Wika pa niya:

Kailangan natin ngayong ipakilala sa daigdig na tayo’y hindi na ang mga mamamayan sa silong ng Bandila ng Espanya, sa lilim ng Bandilang Amerika. Kailangan natin na ngayon pa’y mahalin ang kalayaan at kaluluwa ng bayan—ang wikang sarili. Kaya lamang tayo maging marapat sa kalayaan ay kung maipagsasanggalang natin ang banal na kaluluwa ng bayan, ang wikang sarili. Sapagka’t ang wika, ang wika ng alin mang bansa sa sangsinukob ay siyang ginagamit na mabisang kasangkapan sa pagpapahayag ng kanilang damdamin, sa pagtuklas ng karunungan at pagtatanggol ng mga karapatan.

At usig pa niya sa mga kapuwa delegado:

Ano’t mamatamisin natin ang wika ng iba kaysa wika natin? Maaari Bagang maging dakila pa ang wikang Ingles at Kastila sa wikang Pilipino? Masarap pa baga sa atin ang salita ng panginoon kaysa ng bayang handa nang magsarili? Ang kastila o Ingles ay maaari lamang tanggaping maging wika ng pamahalaan habang tayo’y alipin at walang laya. Sinasabi ko, G. Pangulo, na ang kusang pagpapaalipin sa kaluluwa ng lahi ay isinusumpa ng kasaysayan at pinandidirihan tulad ng isang taong may sakit na nakahahawa.

Iyon ang hudyat ng dibdibang diskusyon para magkaroon ng wikang pambansa. At nakatutuwa na ang Unang Sigaw sa kumbensiyon ay binalikat ng isang di-Tagalog. Si Felipe R. Jose ay isa sa 12 delegado ng Mountain Province at ayon sa record, may edad noong 46 taon, pagiging optometrist at manunulat ang propesyon at isang labor leader.

Ang una siyempreng tumindig para usisain si Jose ay isang abogadong politiko mulang Cebu, si Nicolas Rafols, nagsalita sa Espanyol at nanghingi ng salin ng diskurso ni Jose “al castellano, al ingles, o al visaya.” Sinagot ito ni Jose at sinabihang kinabukasan din ay makakakuha ng salin sa Espanyol sa Sekretaryat. Sinundan pa ito ng ibang diskurso sa ibang mga sesyon. Naglaban ang mga panukalang gamitin ang Ingles, o Espanyol, o katutubong wika bilang Wikang Pambansa. Sa gayon, nagtayo ng Committee on Official Language upang duminig sa kaso. Nag-ulat ang Lupon noong 28 Setyembre 1934 at bahagi nito ang mga dokumento ng mga panukalang pangwika. Isa dito ang artikulo ni Wenceslao Q. Vinzons na nagpapanukala ng Tagalog bilang Pambansang Wika ng Komonwelt at ng pansamantalang gamit ng Ingles bilang isang opisyal na wika. Si Vinzons ang pinakabatang delegado sa Kumbensiyon, 24 taon, abogado, at isa sa dalawang kinatawan ng Camarines Norte. Magiging aktibo si Vinzons sa mga sumunod na sesyon upang ipagtanggol ang kaniyang panukala. Gayunman, nang sumulpot ang mga panukalang tutol sa Tagalog, si Vinzons din ang nagpanukala noong sesyon ng 25 Enero 1935 sa amendment na pinagtibay kinabukasan, 26 Enero 1935, at naging Seksiyon 3, Artikulo XIII ng 1935 Konstitusyon.

Dalawa pang aktibong tagapagtanggol ng Tagalog bilang Wikang Pambansa sina Hermenegildo Villanueva at Tomas Confesor. Si Villanueva ay delegado ng Negros Oriental, nakalistang farmer ang propesyon, at naglingkod na bilang gobernador ng Negros Oriental at bilang miyembro ng House of Representatives at ng Philippine Senate. Si Confesor ay delegado ng Iloilo, negosyante at edukador, at dating miyembro ng House of Representatives, director ng Bureau of Commerce and Industry, at dekano ng College of Business Administration ng University of Manila.

May mga sesyon na sila ang kinukulit ng mga anti-Tagalog dahil sa kanilang paninindigan. Minsan, inuyam ni Juan Bocar ng Samar si Confesor at inusisa kung kaya nitong sabihan ang mga Ilonggo na kalimutan ang Ilonggo at magsalita ng Tagalog. Sagot ni Confesor:

No, that is wrong. For the last thirty years we have been teaching the English language to our young people in the public schools, yet they have not forgotten the Visayan, the Tagalog, the Ilocano and the Bicol dialects and other dialects. We should teach Tagalog, but we must not forget the Visayan and Ilocano dialects.

Inusig naman siya ni Gaudencio Cloribel ng Bohol na: “The Genteleman from Iloilo is supporting the Tagalog dialect, so will he please use that dialect in his supporting speech?” Malinaw ang sagot ni Confesor:

It is for that reason that I am supporting Tagalog to become one of the official languages, to be taught to our children as English is being taught now. If Tagalog were to be taught in all schools of the Philippines, within five years Tagalog would be spoken all over the country. I would prefer to have Tagalog taught in all our schools, if I have to make a choice between English and Tagalog. Again, if I were made to choose between Tagalog and Spanish, I would choose Tagalog. And if I were to choose Between Visayan, Ilocano, so on, I would top them all with Tagalog.

Sa isang diskurso noong 25 Enero 1935, idiniin naman ni Villanueva na kailangang talikdan ang kaisipang rehiyonalista para sa kapakanang pambansa. Wika niya:

Yo naci en las agrestes montañas de Negros, en el mismo corazon de la region bisaya, pero quiero supeditar mi amor propio de bisayo y quiero, por encima de ese amor, desde el principio, poner aquello que pertenece a nuestro pais. Se me dirá; cual va a ser el lenguaje official? Yo no tengo miedo de decir y de sostener, porque vengo aquí para sostener mi conviccion propia y un deber de patriotismo. Se me preguntará cual debe ser ese lenguaje, y yo digo sencilla y claramente que debe ser el tagalo.

At pinutol ng masigabong palakpakan ang kaniyang talumpati. Saka niya ipinaliwanag kung bakit nakahihigit ang Tagalog sa ibang wikang katutubo.

May iba pang tagapagtanggol ng Wikang Pambansa sa kumbensiyon. Nangungunang tinig sina Eugenio Baltao ng Nueva Ecija at Rafael Palma ng Maynila. Binigyang-diin ko lamang ngayon ang tinig nina Jose, Vinzons, Confesor, at Villanueva upang itanghal ang katotohanan na hindi nagmula sa mga Tagalog ang kampanya upang gamiting batayan ng Wikang Pambansa ang Tagalog. Sa halip noon pa’y ipinamalas nina Jose, Vinzons, Confesor, at Villanueva ang pagtataglay ng tunay na kaisipang Filipino upang madama ang halaga ng gayong panukala. Sa kabilang dako, sa kumbensiyon din lumitaw ang mga pusakal na kontra-Wikang Pambansa na gaya nina Rafols, Manuel Briones at Vicente Sotto ng Cebu, Demetrio Quirino ng Nueva Vizcaya, at Camilo Osias at Enrique Sobrepeña ng La Union. Mapapansin na nagsimula ang mga ito sa pagtangkilik ng Ingles bilang wikang opisyal at pambansa. Ngunit nang mahalatang hindi maaaring ilaban ang Ingles sa umiiral na sentimiyentong makabansa ng mga delegado ay nagbago sila ng taktika. Iniwan ang Ingles at nanindigan naman sila para sa mga wikang katutubo. Si Osias ang isa sa masugid na umusig kina Confesor at Villanueva dahil sa kaniyang tindig para sa Ingles upang pagkaraan ay maging tagapagtaguyod ng ibang mga wikang katutubo. Nagtagumpay sina Osias at Sotto sa paggigiit ng Ilokano o Bisaya. Nagulo ang isip ng mga delegadong para sa Wikang Pambansa kaya sa dulo ng halalan para sa Wikang Pambansa ay nagwagi ang kompromisong panukala ni Vinzons.

Ibig kong idagdag pa sa aking bantayog ng mga unang bayani ng wika si Norberto Romualdez ng Leyte. Si Romualdez ay isang dating mahistrado sa Korte Suprema, miyembro ng National Assembly, iginagalang na pilolohista. Hindi siya gaanong aktibo sa mga sesyon ng kumbensiyon hinggil sa wika. Ngunit nakatakdang maglingkod para sa isang napakahalagang gawaing pangwika. Pagkaraan ng kumbensiyon, siya ang bumuo sa batas upang isagawa ang tadhana ng 1935 Konstitusyon. Natapos niya at pinagtibay ng National Assembly noong 28 Oktubre 1926 ang panukalang pinirmahan bilang Commonwelt Act No. 184 noong 13 Nobyembre 1936. Ito ang tinatawag ngayong National Language Law na nagtatag sa National Language Institute (NLI) at nagtakda ng mga hakbang tungo sa pagbuo ng Wikang Pambansa. Siya rin ang nakipag-usap sa kaniyang kaibigan at kapuwa Waray na si Jaime C. Veyra upang maging unang tagapangulo ng NLI nang buksan ito noong 12 Enero 1937. Pagkatapos ng 10 buwan, noong 9 Nobyembre 1937, inirekomenda ng NLI ang Tagalog bilang batayan ng Wikang Pambansa. Noong 30 Disyembre 1937, pinirmahan ni Quezon ang Executive Order No. 134 na nagpuproklama sa “isang wikang pambansa batay sa diyalektong Tagalog bilang wikang pambansa ng Filipinas.”

Napakabilis ng naturang mga pangyayari. May mga nagulat kung bakit ganoon kabilis ang lahat at lalo na’y nagtaka kung bakit walang naganap na maiingay na protesta gaya ng kanilang inaasahang gagawin ng mga maka-Ingles at lider ng ibang wikang rehiyonal. Maraming nagmamasid sa isyung pangwika ang naghakang bunga ito ng malakas na liderato ni Quezon. Ngunit ngayon ay maaaring sabihin na higit na bunga ito ng pagkilala sa magiting na espiritu ni Norberto Romualdez na buong sipag na isinulong ang naging Commonwealth Act No. 184 sa kongreso. Hindi rin mapag-aalinlanganan ang kaalaman ni Romualdez sa larangang pangwika gaya ng ipinakita niya sa mga pag-aaral niya sa wika at kulturang Filipino at lalo na’y sa masinop na pagbalangkas sa Commonwealth Act No. 184. Batid din ng lahat na lider siya ng isang pangkat na tumatangkilik sa pagsulong ng wika at kulturang Waray ngunit inigpawan niya ito at higit na minahalaga ang pakikiisa para sa isang Wikang Pambansa. Dapat ding idagdag na si Jaime C. Veyra ay kasama ni Romualdez sa samahang Waray at nakaupo ito noong tagapangulo ng kagawaran sa Espanyol sa Unibersidad ng Pilipinas. Gayunman, tulad ni Romualdez, pinili ni Veyra na maglingkod para sa Wikang Pambansa at hindi naging sagwil ang interes sa Waray upang kilalanin ang Tagalog bilang higit na karapat-dapat na batayan ng Wikang Pambansa.

May dalawang malaking tungkulin ang ganitong pagbabalik sa kasaysayan ng Wikang Pambansa. Una, lumilinaw na baluktot at binaluktot ang linyang ikinakalat ng mga pusakal na kaaway ng wika. Bukod sa walang pruweba, mahirap nilang patunayan ang haka-haka na “niluto” lamang ni Quezon ang pagdedeklara sa Tagalog bilang batayan ng Wikang Pambansa. Ikalawa, at kaugnay nito, ang espiritu ng pagbuo sa isang Wikang Pambansa batay sa isang wikang katutubo ay isang makabansang espiritu na isinulong ng mga bayani ng wika mula sa iba’t ibang rehiyon at nagtuturo sa atin ngayon na ang pagbuo sa Wikang Pambansa ay isang sama-sama at tulong-tulong na gawain ng mga tao na kailangang umigpaw sa kanilang pansariling interes at kailangang magkaroon ng pananaw na lalagpas sa kanilang rehiyonalistang tungkulin alang-alang sa pagsibol ng totoong diwang Filipino. Kailangan natin ang marami pang Jose, Vinzons, Confesor, Villanueva, Romualdez, at de Veyra upang maging huwaran at bayani ng mamamayang Filipino.

Ferndale Homes
26 Pebrero 2009

ni Virgilio S. Almario

ISANG PABORITO KONG parabula ang mula sa matandang Mathnawi na sinulat ni Rumi (AD 1207-73) at itinuturing na tila Koran ng mga Persa. Ganito ang nabása kong salin sa Ingles:

Isang gramatiko ang sumakay ng bangka. Sapagkat palalo, bumaling siya sa bangkero at nagwika, “Nakapag-aral ka ba ng gramatika?” “Hindi po,” sagot ng bangkero. Wika ng una, “Kalahati ng buhay mo ang nawala.”

Nabiyak ang puso ng bangkero sa lumbay, ngunit nagpigil sa pagsagot.

Tinangay ng hangin ang bangka sa isang uliuli. Sigaw ng bangkero sa gramatiko, “Magsabi ka ng totoo, marunong ka bang lumangoy?” “Hindi,” sagot ng gramatiko, “O, mahinahon, makisig na ginoo!”

“Ay, gramatiko,” wika ng bangkero, “Buong buhay mo ang mawawala, dahil lulubog ang bangka sa uliuling ito.”¹

Nakarating sa Filipinas noong panahon ng pananakop na Espanyol ang kuwentong ito. Patunay ang tatlong bersiyong kasáma sa dalawang magkahiwalay na antolohiya ng awiting-bayan nina Felixberto C. Sta. Maria² at Damiana Eugenio.³ Dalawa sa mga bersiyon ang Tagalog at isa ang Kapampangan. Higit na maikli at narito ang isang bersiyong Tagalog na pinamagatang “Ang Batsilyer”:

May isang batsilyer na sakdal ng alam
Galing sa klase umuwi ng bahay
Di kaginsa-ginsa mayroong naraanan
Ang talagang nasa, ang talagang nasa siya’y makisakay.

Nang siya’y nakasakay binuksan ang libro
At kanyang tinanong ang abang bangkero
Mula nga sa laot, hanggang sa ibayo
Turan mo kung ilan, turan mo kung ilan ang signos ng tao.

Sagot ng bangkero di ako bihasa
Palibhasa’y ako sa pagkaiskudya
Mula kabataan walang nakilala
Kundi pawang tubig at dagat, ilog, sapa, at mga lawa.

Wika ng bangkero sa batsilyer naman
Iyong sagutin ang tanong kong alam
Mula nga sa laot,hanggang sa katihan
Turan mo kung ilan, turan mo kung ilan ang kampay ng sagwan.

Ang abang batsilyer ay di nakakibo
At kaniyang nakagat dulong hintuturo
Mula’t mula ngayon di ako bibiro
Sayang ang dunong ko, sayang ang dunong ko di ko naitago.

Kaya’t ang bilin ko sa sino ma’t alin
Ang kaunting dunong huwag ipagmamagaling
Kung makatagpo ka ng matalim-talim
Magpaparang suka, magpaparang sukang lumipas ang asim.

Ang orihinal na parabula mula sa Mathnawi ay malinaw na isang pangaral hinggil sa halaga ng kababaang-loob at laban sa pagmamataas. Isa itong aral na paboritong isermon ng mga fraile. Sa nabasa kong halimbawa ng mga katutubong panitikang-bayan na tinipon ng mga unang misyonero ay kapansin-pansin ang ulit-ulit na paglitaw sa naturang halagahan (values). Ganito ang diwa ng sumusunod na dalít:

Houag cang mag-lingong licod,
dito sa bayang maropoc
parang palaso at tonod
sa lupa rin mahoholog.

At kung tutuusin ay huwaran ng higit na popular ngayong salawikain na:

Kung ano’ng taas ng lipad
Siyang lagapak pagbagsak.

Ang pangyayaring ito ang tiyak na dahilan kung bakit ginamit nila ang kuwento ni Rumi sa pangangaral ng Kristiyanismo sa Filipinas. Marahil pa, malimit ikuwento ng mga fraile sa mga Filipino ang parabula mula sa Mathnawi kayâ nagkaroon ng iba’t ibang bersiyon.

Gayunman, malinaw na isang exemplum ang kuwento upang hatakin pababâ sa lupa ang tao at upang matutong magtimpi sa halip na ipagmalaki ang karunungan. Hindi ganito ang tunggalian sa mga bersiyon ng popular na awiting-bayan. Sa aking siniping bersiyong patula ng mga Tagalog ay para lámang pataasan ng ihi ang naganap na paligsahan ng batsilyer at ng bangkero. Ang tanong ng batsilyer ay isang tanong na hindi masasagot at wala saanmang aklat. Ang sagot at kontra-tanong ng bangkero ay may gayunding katangian. Sino ba naman ang maaaring bumilang sa mga kapalaran ng tao? Sa bersiyong Pampanggo, ang tanong ng batsilyer ay

Ding Angeles banua pilan latang Coruz
Ding Santos at Santas pilan nomang tapuc.

Na lalong isang kahambugan sapagkat sino ba naman ang nakaaalam kung ilan ang koro ng mga anghel sa Langit at kung ilan ang pangkat ng mga santo at santa? Sa kabilâng dako, ang sagot at ganting-tanong ng bangkero ay isa ring pagyayabang. Parang sinasabi ng bangkero na bago ko sagutin ang tanong mo ay ibigay mo rin sa akin ang bilang ng aking paggaod mula sa isang pampang hanggang sa ibayo. Sa bersiyong Pampanggo, ipinabibilang din ng bangkero kung ilang libong bulâ ang lumalabas pag-alimbukay ng tubig sa sagwan. Kung ang tanong ko, wika ng bangkero, ay hindi masagot ng edukadong tulad mo ay paanong masasagot ng isang mangmang na tulad ko ang tanong mo?

Sa sitwasyon ng mga awiting-bayan, nauna lámang nagpamalas ng yabang ang batsilyer kayâ natálo. Hindi naman masasabing mapagkumbabá ang bangkero na siyang nangaral sa dulo ng awiting-bayan na huwag maging palalo dahil bakâ mapahiya kapag nakatagpo ng kasukat sa kayabangan. Sa isang bersiyong Tagalog, ganito ang kongklusyon ng tagapagsalaysay:

Kaya ang sabi ko sa sino ma’t alin
Na may karunungan, itago’t ilihim;
Kung makatagpo ka ng matalim-talim
Para kang nahulog sa balong malalim.

At sa bersiyong Pampanggo, inungkat pa ang kaso ni Luzufer (Lucifer) na noon daw ay liwanag na maningning sa langit. Ngunit naging lubhang palalo ang Prinsipe ng Liwanag kayâ nahulog sa apoy ng Impiyerno.

Nawawala sa mga bersiyon ng awiting-bayan ang orihinal na aral pang-edukasyon ng parabula sa Mathnawi. Marahil, sapagkat higit na interesado ang nagpalaganap na mga fraile na bigyang-diin lámang ang tungkol sa masamâng ibinubunga ng kapalaluan. Maaari ngang dinagdagan ang bagay na ito ng diwang katutubo, ginawang eksaherado, kayâ lumitaw pang “pilosopo” ang bangkero. Ito yaong pakahulugan natin sa “pilosopong sampay-bakod” na bukod sa ayaw magpatálo sa anumang pagtatálo ay hindi mahapayang-gatang—mahusay sumagot ng kayabangan laban sa kayabangan. Lalo na sa pag-iisip at paglalatag ng mga bagay at kondisyong imposible.

Aral Versus Edukasyong Pormal

Dahil totoong paborito ko rin, iginawa ko ito ng isang mas mahaba at dramatikong bersiyon at ilang beses ko nang ginamit sa aking mga talumpati sa mga estudyanteng magtatapos sa high school at sa kolehiyo. Ganito ang aking bersiyon:

May isang iskolar na pauwi ng bayan at kailangang sumakay ng bangka patawid sa isang malaking ilog. Umiral ang kaniyang kayabangan at naisip paglaruan ang bangkero. “Mamang Bangkero,” tanong niya, “nakaratíng ka na ba sa Maynila?” “Naku, hindi pa po,” maagap na sagot ng bangkero. “Mula pagkabatà ay ang magkabilâng pampang lámang ng ilog ito ang aking nararatíng.” “Sayang,” pakli ng iskolar. “Napakalaki at napakaganda ng Maynila. Kalahati ng búhay mo ang nawala.”

Nakagat ang labi ngunit hindi umimik ang bangkero. Maya-maya, muling nagtanong ang iskolar. “Mamang Bangkero,” tanong niya. “Nabása mo na ang aklat ni Rio Alma?” “Naku, hindi po,” nakayukong sagot ng bangkero. “Ni hindi po ako marunong bumása. Marunong lang po akong sumagwan ng bangka.” “Sayang,” nakatikwas ang ngusong aral ng iskolar. “Isang dakilang makata si Rio Alma. Kalahati ng búhay mo ang nawala.”

Muling napangatlabi ang bangkero at nagpatuloy sa gawain. Nása gitna na silá ng malaking ilog nang mapansin ng iskolar ang tubig sa tiyan ng bangka. “Mamang Bangkero!” hintakot na sigaw ng iskolar. “Bakit dumadami ang tubig sa loob ng bangka?” “Ginoong Iskolar,” malumanay na tanong ng bangkero, “marunong ba kayong lumangoy?” “Naku, hindi. Hindi ako marunong lumangoy!” tarantang bulalas ng iskolar. “May bútas po ang bangka,” paliwanag ng bangkero. “Sayang, buong búhay ninyo ngayon ang mawawala.” At lumundag sa tubig ang bangkero.

Palagay ko, epektibo ang modernong bersiyon at gamit ko ng naturang parabula mulang Mathnawi. Tawanan lagi ang mga kabataan, lalo na sa joke ko hinggil sa aking sarili, at pagkatapos nitó’y tahimik na siláng nakikinig sa aking pangangaral. Noong panahon ng aktibismo, ginamit ko itong paraan upang idiin na hindi dapat ipagmalaki ang karunungang nakukuha sa libro at sa paaralan. Panahon iyon ng islogan na “Mag-aral mula sa Masa.” Tamang-tama sa islogan ang parabula ni Rumi. May kaalaman at karunungan ang masa—ang karaniwang tao—na kung minsa’y higit pang makabuluhan kaysa nabása sa teksbuk

Ngunit nais kong dagdagan ang dapat mapulot na aral mula sa Mathnawi. Bukod sa nasabi ko na, nais kong idagdag na ang orihinal na parabula ay isang napakahusay na paglitis sa edukasyon. Itinatanghal ang kawalan ng kabuluhan ng edukasyon ng gramatiko—ang karunungang nakuha sa pag-aaral ng libro—sa harap ng totoong sitwasyong nangangailangan ng praktikal na kaalaman—ang kaalamang lumangoy na hindi matututuhan sa pamamagitan lámang ng pagbása ng libro. Tulad ng nabanggit ko na, inuusig ng orihinal na parabula ang isang uri ng edukasyon na bukod sa elitista ay walang kabuluhan sa tunay na búhay ng tao. Mahalaga ang gramatika sa nais mag-aral ng wika. Ngunit ano ang silbi ng gramatika upang makaligtas sa pagkalunod? Ano nga ba, sa wakas, ang gamit ng gramatika sa pang-araw-araw na pag-iral ng tao? Nagiging higit bang tao ang isang gramatiko kaysa isang bangkero?

Kaugnay lalo na ng aking bersiyon, kailangang suriin ang kaalamang nakapaloob sa tinatawag nating “pormal na edukasyon” ngayon. May suspetsa ako na, tulad ng iskolar sa aking bersiyon, maraming kaalaman tayong sinisikap likumin at tandaan na sa huling pagtutuos ay hindi mahalaga sa ating búhay. Marami tayong kakayahang pinagbubuhusan ng panahon at talino na hindi gaanong kailangan sa ating pansarili’t pambansang pagsulong. Malimit na nagiging tulad tayo ng gramatiko na itinuon ang buong búhay sa pagpapakadalubhasa sa isang larang o disiplinang akademiko ngunit nalimot mag-aral lumangoy.

Magbigay pa táyo ng mga halimbawa. Inuubos natin ang talino’t salapi sa basketbol sa halip na magpakahusay sa soccer, futbol, swimming, at iba pang larong hindi pinamamayanihan ng matatangkad. Isinasaulo natin ang mga trivia tungkol sa mga artista at tungkol sa mga dakilang Amerikano ngunit napakababaw ang alam natin sa pambansang kasaysayan at mga tatak ng tagumpay na Filipino. Ginagamit natin ang makabagong teknolohiya, gaya ng texting para sa tsismisan at ng computer para sa computer games at friendsters. Pinahihirapan natin ang mga kabataan at guro sa pag-aaral ng Ingles sa halip na gamitin ang wikang alam nila at upang mabilis na matuto ng mga dalumat sa agham at matematika.

Tama ang bangkero sa aking bersiyon. Ano ba ang silbi ng pagpunta sa Maynila at pagbabása ng kahit pinakadakilang makata at mas dakila kay Rio Alma kung malulunod lámang sa Ilog Calumpit?

Wanted: Edukasyong Filipino

Maraming inaaksayang panahon at talino ang kasalukuyang edukasyong pambansa. Ang nakatutuwa, gusto pa nating dagdagan ang taon ng pormal na edukasyon. Para sayangin pa ang panahon at talino ng mga kabataan? Para bang sa pamamagitan ng dagdag na isang taon ay maiwawasto nga ang lahat ng kamalian sa kasalukuyang pagtuturo. Hindi naiisip ng mga opisyal natin na bakâ higit na makatipid ng salapi ang gobyerno kung ang pagtutuunan ng pagsusuri ay ang buong sistema ng edukasyon ngayon.

Ang unang dapat pagtuunan ng pagsusuri ay ang pangkalahatang layunin ng edukasyon. Bawat paaralan at bawat asignatura ay may isinusulat na matatayog at mararangal na layunin sa pagtuturo. Nakasalansan sa magagandang pangungusap. Ngunit para sa akin, sa ibabaw ng lahat ng mga dakilang adhika ay dapat iukit ang nais kong tawaging “Edukasyong Filipino.” Upang maging higit na matipid—isang adhikang napakahalaga sa isang pobreng bansang tulad ng Filipinas—at makabuluhan, kailangan lámang natin ang isang Edukasyong Filipino. “Filipino” sapagkat nakatuon ang buong direksiyon sa paghubog ng isang malikhain at kapaki-pakinabang na mamamayan.

Ngunit muli, hindi nangangahulugan ang “kapaki-pakinabang” ng isang tao na maalam lámang sa pinakabagong agham at teknolohiya. Kapag hindi sapat ang suweldo, madaliang mag-iisip na mangibang bansa ang ganitong eksperto. Hindi rin nangangahulugan ng isang dalubhasa sa pagpapatakbo ng industriya. Maraming ganitong teknokrat na ipagbibili ang negosyo sa dayuhang may pinakamataas na alok at kung limpak-limpak ang tutubuin. Maraming negosyanteng nakatuon lamang ang isip sa pagpapayaman kahit lason sa kalusugan ng tao at sa kaligiran ang ibinebentang produkto. Lalong hindi ito nangangahulugan ng isang matalinong administrador. Ganito ang mga bagong politiko na ginagamit lamang ang talino’t napag-aralan sa sa paghuthot ng yaman ng bansa, pagmanipula sa isip ng taumbayan, at pagpaplano upang manatili sa kapangyarihan kahit mabaon sa utang ang bansa at manatiling mangmang at maralita ang mayorya ng sambayanan. At waring lumalala ang takaw habang humahaba ang pamamalagi sa paaralan. Higit na ganid at walang budhi ang mga edukadong negosyante’t politiko natin ngayon.

Nagiging kapaki-pakinabang ang isang edukado kapag ganap at malikhaing ginagamit ang kaalaman at kakayahan para sa pagtulong sa kapuwa Filipino at para sa pangkalahatang kaunlaran ng Filipinas. Sa pinakabatayan at sa pangkalahatan, samakatwid, nangangahulugan ang Edukasyong Filipino ng paghubog sa kamulatan tungo sa naturang tungkulin at paglilingkod. Nagiging totoong kapaki-pakinabang ang edukadong Filipino kapag nakapagtnubay sa kaniyang lahat ng gawain ang kaligtasan, kalayaan, at kaunlaran ng sambayanang Filipino.

Saligang Moral ng Himagsikan

May katulad na saligang moral ang 1896 Himagsikang Filipino alinsunod sa isinulat ni Emilio Jacinto. Sa kaniyang “Mga Aral ng Katipunan ng mga Anak ng Bayan,” pangunahing tuntunin at nilalagdaan sa sariling dugo ng mga Katipunero ang sumusunod:

Ang kabuhayang hindi ginugugol sa isang malaki at banal na kadahilanan ay kahoy na walang lilim kundi man damong makamandag.

Ang gawang magaling na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili at hindi sa talagang nasang gumawa ng kagalingan ay di kabaitan.

Ang tunay na kabanalan ay ang pagkakawanggawa, ang pag-ibig sa kapuwa, at ang isukat ang bawat kilos, gawa’t pangungusap sa
talagang Katwiran.

Nakapanghihinayang na naudlot ang ganitong mithi ng Katipunan at ng Himagsikang Filipino. Nabigo. Bakit? Si Apolinario Mabini mismo sa kaniyang pagbabalik-tanaw sa rebolusyon ang nagsabi na nabigo ang Himagsikang Filipino dahil lumihis ito sa orihinal na mithiin, dahil umiral ang “pansariling interes” sa hanay ng liderato at napailalim ang saligang moral na nais sanang palaganapin nina Andres Bonifacio. Salamat at naitayo ang Republikang Malolos. Ngunit itinatag na ang Republikang Malolos ng mga edukado’t panginoong-maylupa, na hindi magluluwat ay mag-uunahan ding lumuhod sa mga Amerikano hábang umaatras ang hukbo ni Emilio Aguinaldo sa hilagang Luzon.

Ilan sa mga delegado ng Kongresong Malolos ang maaari nating ihandog ngayong modelo ng kagitingan para sa mga kabataan? Baka hindi lumagpas sa bilang ng ating mga daliri. Katulad ng higit pa marahil kaunting bilang na maaaring hugutin mula sa pusali ng kasalukuyang Kongreso at Gabinete ng “Matatag na Republika.”

Sa gitna ng napakadilim na katayuan natin ngayon ay lalong nararapat ituon ang pondo at lakas ng paaralan tungo sa Edukasyong Filipino. Sa unang baitang pa lamang, sa unang aklat pa lamang na hahawakan ng mag-aaral, ay kailangang nakakintal na ang mga halagahang nauukol sa Edukasyong Filipino. Bawat leksiyon, kahit leksiyon sa aritmetika o anuman ay kailangang napapatnubayan ng mithiing makabayan. Hindi dapat ilimita sa Araling Panlipunan at lalo na’y hindi dapat unti-untiin. Kung totoong maraming humihinto ng pag-aaral sa elementarya ay kailangang maagap itong maitanim sa kalooban ng batà sa lalong pinakamaagang panahon. At hindi rin dapat maghinto ang pagdudulot ng Edukasyong Filipino hanggang kolehiyo upang matiyak na taglay ng kabataan ang sapat at wastong kultura ng kagitingan paggradweyt.

Sa kabilang dako, hindi naman nangangahulugang brainwashing ang Edukasyong Filipino para magkaroon tayo ng bagong henerasyon ng mga mamamayang handang “mamatay para sa bayan.” Para sa mga terorista ang ganoong brainwashing. Totoo, kailangan pa rin natin ang mga martir. Halimbawa’y gaya ni Jun Lozada na tinalikdan ang pansariling layaw at kalayaan dahil sa adhikang sabihin ang katotohanan. Halimbawa’y gaya ng mga guro sa Batangas na nasawi habang iniingatan ang mga ballot box nitong nakaraang eleksiyon. Ngunit ang tinatawag kong pagsasaloob sa kultura ng kagitingan ay ni hindi laging nangangailangan na gayong sakripisyo. Nangangahulugan lamang ito ng wastong pagpapahalaga sa karapatan ng tao at paggalang sa karapatan ng ibang tao. O kayâ nangangahulugan lamang ito ng wastong kaalaman sa mga batas at tuntunin ng lipunan at pagtupad sa mga ito bilang mamamayan. O kayâ nangangahulugan lamang ito ng pangangalaga sa kalinisan, katahimikan, at kaayusan ng paligid.

May kultura ng kagitingan ang batàng marunong gumamit ng basurahan. Walang kultura ng kagitingan ang nagtatapon ng upos sa urinal, naghahagis ng babolgam sa bangketa, nagkakalat ng plastik sa kalsada at dalampasigan.

May kultura ng kagitingan ang drayber na sumusunod mabuti sa batas trapiko. Walang kultura ng kagitingan ang hindi gumagamit ng pedestrian lane, nagpaparking ng sasakyan kahit saang may espasyo, nagsisigarilyo sa loob ng bus, parang hari ng lansangan kapag nagmamaneho.

May kultura ng kagitingan ang nagtitipid ng tubig at koryente. Walang kultura ng kagitingan ang nakabukas ang mga ilaw sa bahay kahit hindi ginagamit, pinaliliguan ng hose ang kotse kapag nililinis, hindi inaayos agad ang sirang gripo, nagtatapon ng basura sa ilog, nagsusulat ng graffiti sa pader at dingding, hindi naglilinis ng kanal at bakuran.

Ang ibig kong sabihin, munting pang-araw-araw na kagitingan lamang ang kailangan natin mula sa bawat mamamayang Filipino. Ngunit ginagawa ng táong may kultura ng kagitingan ang kaniyang munting pang-araw-araw na tungkulin dahil alam niyang bahagi iyon ng isang pambansang tungkulin. Nagtatanim ng punongkahoy ang isang táong may kultura ng kagitingan sapagkat alam niyang kailangang maibalik ang gubat ng punongkahoy na sinalanta ng mga gahamang magtotroso. Ang paglalakad niya nang tahimik sa koridor upang hindi maabala ang mga nagkaklase sa mga silid-aralan ay kapantay ng paggalang sa karapatan ng kapuwa. Ang pag-iingat niya sa upuan sa klase ay kasinghalaga ng maayos na paggamit sa anumang gamit publiko.

Sa ibang salita, bagaman hindi ganap ang kapayapaan sa buong kapuluan at maraming dapat gawing kolektibong pagkilos para sa mga kailangang repormang pampolitika’t panlipunan, hindi ito panahon para sa mga bayani ng digma’t himagsikan. Hindi rin kailangang maging martir at preso tayo upang makaambag sa pagbabago. Higit nating kailangan ang mga bayani ng pang-araw-araw na buhay Filipino. Ang mga guro na nagsisikap humubog ng kapaki-pakinabang at malikhaing mamamayan sa paaralan. Ang mga kabataan na nagbubuhos ng talino’t kakayahan upang maging totoong pag-asa ng bayan. Ang mga empleado ng gobyerno na isinasangkot ang sarili sa paglilingkod sa karaniwang taumbayan. Ang mga alagad ng batas na nangangalaga sa kapayapaan at kaayusan. Ang mga lider na nag-iisip ng mga paraan upang higit na umunlad at guminhawa ang buhay ng bawat mamamayan. Ang mga negosyanteng nangangalaga sa mga industriya’t lumilikha ng sapat na kabuhayan para sa lahat. Ang mga manunulat na tumutula’t kumakatha ukol sa ikadadakila ng ating bayan.

Ito ang diwa ng kultura ng kagitingan. At ganitong sambayanang Filipino ang pangarap na bunga ng isang Edukasyong Filipino. Hinding-hindi ang mayabang na iskolar sa kuwento ni Rumi.

Pahabol: Siyanga pala, malaki ang paniwala ko na ang Filipino na may nabanggit na kultura ng kagitingan ang masusuya sa kasalukuyang kalagayan at magsisimulang magtanong kung bakit. Siya ang maghahanap ng babasahin at panooring mas mahusay kaysa nababasa ngayon. Siya ang magsusumbong kapag nakasaksi ng pulis na kotong. Siya ang tututol kapag may di-makatarungang dagdag sa pasahe o buwis. Siya ang boboto sa kandidatong may magandang bisyon para sa ating bayan at hindi basta mayaman o popular lang. Siya ang mamamayang hindi matatahimik kapag laganap ang korupsiyon at kawalan ng katarungan. At kung kailangan, mag-aalay siya ng dugo para ipagtanggol ang karapatan at kalayaan bilang Filipino.

Ano kayâ ang isagot sa akin ng bangkero?

Ferndale Homes
28 Pebrero 2009

__________________________________
Mga Tala

¹Batay ang salin ko sa Ingles na bersiyon ng A Treasury of Asian Literature, John D. Yohannan, editor (New York: A mentor Book, 1958).

²The Philippines in Songs and Ballad, Felixberto C. Sta. Maria (Cacho Hermanos, Inc., sk 1976).

³The Folk Songs, Damiana Eugenio (De La Salle University Press, Inc., 1996).

Everyone is invited to attend the book launching of Rio Alma’s modern epic Huling Hudhud at 4:00 PM, June 19 at the C&E Information and Resource Center, 1616 Quezon Avenue, Quezon City (beside Hi-Top Supermarket).

The book of literary criticism Ang Hudhud ni Rio Alma will also be launched along with the epic. Edited by Romulo P. Baquiran Jr., the book features critiques by Romulo P. Baquiran Jr., Roberto T. Añonuevo, Michael M. Coroza, Niles Jordan Breis, and Victor Emmanuel Carmelo D. Nadera Jr.

Rio Alma with Rogelio Mangahas.

For more details of the launch, kindly enter your inquiry into the comment box below.

For more details, contact Ynna Abuan through 0917-9017090, or visit their website at www.liraonline.org.

The LIRA poetry clinic has been held yearly since 1985, featuring lectures and workshops focusing on the different aspects of poetry.  The group has among its members noted and respected poets such as Michael Coroza, Jerry Gracio, Roberto and Rebecca Añonuevo, Vim Nadera, Edgar Samar, Maningning Miclat, and Romulo Baquiran, Jr.

* * *

Magsisimula sa Hunyo 6, 2009 (Sabado) taunang klinikang pampanulaan ng Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo (LIRA). Bubuksan ito ng isang panayam mula sa Pambansang Alagad ng Sining Para sa Panitikan Virgilio S. Almario, kilala bilang makatang Rio Alma. Ang panayam, “Reklamasyon sa Pambansang Gunita” ay magsisimula nang 9:00 ng umaga sa Room 201 ng College of Arts and Letters sa UP Diliman. Ang nasabing panayam ay libre at bukas sa publiko.

Para sa karagdagang detalye maaring makipag-ugnayan kay Ynna Abuan sa numerong 0917-9017090 o bisitahin ang kanilang website, http://www.liraonline.org.

Simula pa noong 1985 idinadaraos ng LIRA ang kanilang taunang klinika na nagsasagawa ng mga panayam at palihang tumatalakay sa iba’t ibang aspekto ng tula. Kasama sa samahan ang ilan sa mga kilalang makata tulad nila Michael Coroza, Jerry Gracio, Roberto at Rebecca Añonuevo, Vim Nadera, Edgar Samar, Maningning Miclat, at Romulo Baquiran, Jr.

Read the news report from URC.